Башҡортостан үҙенсәлекле йылҡы тоҡомон нисек һаҡлай

Башҡорт аты тоҡомоноң тарихы тәбиғәт менән мәҙәниәттең күп быуатлыҡ симбиозының үҙенсәлекле өлгөһө булып тора.

Ауыл хужалығы фәндәре фәндәре докторы, умартасылыҡ кафедраһы доценты Камил Фәрхетдинов башҡорт тоҡомон һаҡлау ни өсөн йолаға хөрмәт күрһәтеү генә түгел, ә республика иҡтисадына инвестиция һалып булыуын, заманса фәнни тикшеренеүҙәрҙең был милли хазинаны һаҡларға һәм үҫтерергә ниндәй ярҙам итеүен аңлатты.

Камил Фәрхетдинов билдәләүенсә, башҡорт аты тоҡомо борон-борондан билдәле һәм халыҡ менән тығыҙ бәйле. Ысынлап та, меңәр йылдар дауамында был сыҙамлы хайуандар урындағы халыҡтың тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшө булып тора, әммә нәҫел тоҡомоноң рәсми статусы 90-сы йылдар башында ғына алынған. Тап шул саҡта башҡорт тоҡомо селекция ҡаҙаныштары реестрына теркәлгән.

Тарихҡа күҙ һалғанда, тоҡомдоң төп ҡулланыуҙары һөт һәм ит етештереүҙе үҙ эсенә ала. Башҡорт аты айырыуса һауын мал булараҡ ҡәҙерле булған – хатта батша заманында ла ҡымыҙ менән дауалау киң таралған булған.

– Һамарҙа тәүге ҡымыҙ дауалау үҙәге барлыҡҡа килгән. Был бөгөнгө Һамар өлкәһе, унда башҡорттар йәшәгәс, йылҡы малы аҫрағандар, – тип билдәләй Камил Динар улы. – Бер аҙ һуңыраҡ, XVIII быуатта, хәҙерге Башҡортостан биләмәһендә ҡымыҙ менән дауалау үҙәктәре барлыҡҡа килә, шул иҫәптән данлыҡлы Аксаков шифаханаһы ла.

Ит йүнәлеше лә район өсөн һәр ваҡыт традицион булып ҡала. Үҙенсәлекле туҡлыҡлы сифаттарға эйә булған йылҡы ите урындағы аш-һыуҙа элек-электән юғары баһаланған. Өсөнсө мөһим йүнәлеш – эйәр аҫтында ҡулланыу. Сыҙамлылығы, арыу-талыу белмәҫ атлауы һәм көслө тояҡтары арҡаһында башҡорт аттары армияла ла, почта тройкаларында ла ҡулланылған.

Башҡорт йылҡысылығы продукцияһының экспорт потенциалы артыуын дауам итә. Йылҡы итенә, бигерәк тә бейә һөтөнә, ҡымыҙға донъя ихтыяжы тотороҡло ыңғай динамика күрһәтә. Тоҡомдо үҫтереү һәм уның етештереүсәнлеген арттырыу төбәктең халыҡ-ара баҙарҙағы позицияларын һиҙелерлек нығыта ала.

Башҡорт ат тоҡомо менән эшләү – ҡатмарлы, күп яҡлы процесс. Был эштең уңышлы булыуы үҙенсәлекле генофондты һаҡлауға ғына түгел, төбәктең иҡтисади үҫешенә һәм башҡорт халҡының мәҙәни мираҫын һаҡлауға ла бәйле.

Сығанаҡ: mgazeta.com