Бала бәләгә тарымаһын

Дөрөҫ хәрәкәт итеү мәҙәниәтенә өйрәтегеҙ

Каникул етеү менән балалар күп ваҡытын урамда үткәрә. Онотолоп уй­наған саҡта, велосипедта йәки скутерҙа йөрөгәндә йыш ҡына, үҙҙәре лә һиҙ­мәҫтән, юл сатына ла килеп сығалар. Ә был водителдәр өсөн көтөлмәгән хәл булыуы ихтимал. Ошондай хәүефле хәл­дәрҙе булдырмау маҡса­тында ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре төрлө иҫкәртеү саралары, рейдтары, акциялар уҙғара, әммә күп нәмә тәрбиәнән тора. Иң тәүҙә ата-әсә балаһын юлда үҙен тотоу мәҙәниәтенә өйрәтергә бурыслы.

Велосипед һәм башҡа мототранспорт саралары ла юғары хәүеф сығанағы булып һанала. 14 йәшкә тиклемге балалар велосипедта ихата сиктәренән ололар күҙәтеүендә генә сыға ала. Һуңғы йыл­дарҙа республиканың ҡайһы бер ҡала­ларында велосипедсылар өсөн махсус юлдар барлыҡҡа килде. Ғәҙәттә, улар автомобиль юлдарына параллель рәүештә һалына, әммә юл саттары аша ла үтә. Был махсус һыҙаттарҙан 14 йәше тулған велосипедсылар ғына ҡулланырға хоҡуҡлы.

Еңел мотоциклдарҙа, скутерҙарҙа башлыса транспортҡа идара итеү оҫталығы, тәжрибәһе булмаған, күп осраҡта танытмалары ла юҡ үҫмерҙәр елдерә. Балаға скутер һатып алырҙан алда ата-әсә йәш водителде уҡытыуҙы хәстәрләргә тейеш. Үҫмер бәлиғ булғас ҡына транспорт сараһына идара итергә хоҡуҡлы. Шул уҡ ваҡытта һаҡланыу саралары – шлем менән таянғыстар тураһында ла оноторға ярамай.

Белгестәр балаларҙың юлда йәрәхәт­ләнеү осраҡтарының төп өс сәбәбен билдәләй: өлкәндәр тарафынан тейешле контроль булмау, баланың иғтибарһыҙ­лығы, тәжрибәһеҙлек арҡаһында транспорт хәрәкәтен аныҡ баһалай белмәү.

“Балаларҙы ҡарауһыҙ ҡалдырмағыҙ. Дөрөҫ хәрәкәт итеү мәҙәниәтенә өйрә­тегеҙ. Уның менән бергә эргә-тирәләге юлдарҙың айырыуса хәүефле урындарын билдәләгеҙ, мәҫәлән, хәрәкәт итеү тәр­типкә һалынмаған юл саты, тар тротуар, магазин янында йөк машиналарының туҡтау урыны һ.б. Йәмәғәт транспортына ултырған, төшкән мәлдә тыуған хәүеф тураһында ла мотлаҡ аңлатығыҙ. Бәлә­кәй йәйәүле урамда мөмкин тиклем алыҫтан абайларлыҡ булһын, кейеменә яҡтылыҡты кире ҡаҡлыҡтырыусы махсус билдәләр ҡуйығыҙ. Был ҡараңғы мәлдә йәки насар һауа торошо шарттарында уны бәләнән ҡурсалаясаҡ”, – тигән кәңәш бирә РФ Эске эштәр министрлығы ЮХХДИ-һының Учалы районы буйынса бүлексәһе Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген пропагандалау буйынса инспекторы, өлкән лейтенант Гөлнара Ғүмәрова.

Көндәр йылынғас, барыбыҙ ҙа өйҙә лә, эш урынында ла тәҙрәләрҙе асабыҙ. Бәләкәй йәштәге балалар өсөн асыҡ тәҙрәләр, лоджия һәм балкондар ҙур хәүеф сығанағы һанала. Хатта кескәйҙәр янында өлкәндәр булғанда ла фажиғәле хәлдәр теркәлеп тора. Бер минутҡа иғтибарыңды ситкә йүнәлтһәң, сабый тәҙрә төбөнә менеп баҫып та өлгөрә һәм асыҡ тәҙрәлә саҡ эләгеп торған һаҡлағыс селтәргә таяна.

Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлы­ғының БР буйынса Баш идаралығы мәғлүмәттәренән күренеүенсә, быйыл алты бала тәҙрәнән осоп төшкән, шуларҙың берәүһе генә иҫән ҡалған.

Әгәр ҙә өйҙә бәләкәй бала булһа, тәҙрәне һәр саҡ йоҙаҡҡа ябып тоторға, вертикаль рәүештә генә асып елләтергә, блокиратор ҡуйҙыртырға кәрәк. Бөжәк­тәрҙән һаҡлаусы селтәрҙе нисек кенә нығытһағыҙ ҙа, ул сабыйҙы ҡолауҙан араламаясаҡ. Балаларығыҙға тәҙрә тө­бөндә уйнарға рөхсәт итмәгеҙ. Асыҡ тәҙрәле бүлмәлә бәләкәсегеҙҙе бер минутҡа ла яңғыҙ ҡалдырмағыҙ.

Әйткәндәй, күптән түгел Рәсәй Тәф­тиш комитетының башланғысына ярашлы пластик тәҙрәләр етештереү нормаларына үҙгәрештәр индерелде. Хәҙер уларҙа мотлаҡ тәҙрәне тулыһынса асыуға юл ҡуймаусы хәүефһеҙлек йоҙаҡтары, сисеп алыныусы тотҡалар булырға тейеш.

Ят әҙәмдәрҙән һаҡ булығыҙ

Ата-әсәләр янда булмағанда балалар төрлө насар уйлы әҙәмдәрҙең ҡорбанына әйләнеүе ихтимал. Быға юл ҡуймау өсөн ул һәм ҡыҙығыҙҙы килеп тыуған хәлде дөрөҫ баһаларға, тейешле ҡарар ҡабул итергә өйрәтегеҙ.

– Балағыҙҙы “дүрт ярамай” ҡағиҙә­һенә төшөндөрөгөҙ: урамда таныш түгел кешеләр менән һөйләшергә, уларҙы өйгә саҡырырға ярамай, ят кеше менән подъезға, лифтҡа инергә, таныш бул­маған кешенең машинаһына ултырырға, урамда тотҡарланырға, бигерәк тә ҡараңғы төшкәс йөрөргә ярамай.

Әгәр ҙә баланан “Теге йәки был урамды нисек табырға?” тип һораһалар, белһә – өйрәтһен, әммә үткенсене оҙатып ҡуйырға кәрәкмәй. Әйҙә, алып барып күрһәт, тип инәлһәләр, өйгә ҡайтырға кәрәк, тиһен, шунда уҡ ата-әсәһенә шылтыратһын.

Әгәр бала янына машина туҡтаһа, мөмкин тиклем тиҙерәк ситкә китһен, саҡырһалар ҙа, ултырмаһын. Сит кеше һаман бәйләнеп маташһа, яҡындағы йортҡа ыңғайларға, тәҙрәгә ҡарап ҡул болғарға, туғандарыңдың берәйһен ярҙамға саҡырған булып ҡыланырға мөмкин.

Балағыҙға ят әҙәмгә нисек яуап би­рергә икәнде алдан өйрәтегеҙ. Өйҙә уның менән икәү-ара ҡыҫҡа ғына сәх­нәләш­тереүҙәр уйнап ҡарағыҙ, мәҫәлән, бәйлән­сек әҙәмгә “Мин ҡабаланам, өйҙә көтә­ләр”, “Мин һеҙҙе белмәйем һәм һөйлә­шергә теләмәйем” тип ҡырҡа яуап би­рергә өйрәтегеҙ.

Тағы ла бер мөһим ҡағиҙә: бала мотлаҡ ата-әсәһенең телефонын яттан белергә тейеш, – тип кәңәштәр бирә “Ғаилә” көнсығыш район-ара үҙәгенең Учалы районы буйынса ғаиләләргә һәм балаларға социаль ярҙам бүлексәһе психологы Айгөл Ғәбдинова.

Хәйлә ҡармағына эләкмәһен

Хәҙерге заманда балаларға төрлө дини секталар, террорсы ойошмалар тарафынан да етди хәүеф янай.

– Әгәр ҙә ғаилә йәш кешелә бәләкәйҙән рухи ҡиммәттәр тәрбиәләй алмаһа, был бушлыҡты ялған дини ағымдар үҙ тәғ­лимәте менән тултырыуы ихтимал. Сектанттар үҙ ғаиләһендә аңлау тапмаған бәхетһеҙ балаларға иғтибар йүнәлтеүсән. Улар ата-әсә һөйөүенән мәхрүм, яҡлан­маған йәндәрҙе бик оҫта ҡармаҡҡа эләктерә.

Балаға ата-әсәһе тарафынан көн һайын кәм тигәндә һигеҙ минут наҙ, йылы ҡосаҡ етә. Кемгәлер кәрәк булыуыңды, һине яратыуҙарын, яңғыҙ түгеллегеңде тойоу ышаныс һәм ныҡлыҡ өҫтәй. Әгәр ата-әсә үҙенең төп бурысын балаһын ашатыу-кейендереүҙә, ваҡ-төйәк сығымда­рына аҡса биреүҙә генә күрһә, тормошо менән ҡыҙыҡһынмаһа, ул әкренләп ҡулдан ысҡына.

Йыш ҡына бала виртуаль донъяға ла ылыға. Улар унда кем менән аралаша, ниндәй мәғлүмәттәргә ылыға – берәү ҙә контролдә тотмай. Кеше йәнен аулаусылар бынан оҫта файҙаланып, аңдарын томалап, тәғлимәтен һеңдерә, яйлап ҡына үҙ мәнфәғәтендә ҡуллана башлай. Шуға күрә балаларығыҙ менән йышыраҡ һөйләшегеҙ, эштәре менән ҡыҙыҡһыны­ғыҙ, ниндәй уй-хыялдар менән йәшәүен, нимә борсоуын белегеҙ, – ти психолог.

Яңғыҙы ҡалғанда

Үкенескә ҡаршы, бөтә ата-әсәләр ҙә балаһын даими рәүештә иғтибар үҙәгендә тота алмай, шуға күрә йортоғоҙҙа мөмкин тиклем хәүефһеҙ шарттар булдырырға тырышығыҙ.

Шырпы тоҡандырғыс, еңел яныусы шыйыҡсалар, шәмдәр, бенгаль уттары, петардаларҙы бала ҡулы етмәгән ерҙә тотоғоҙ. Аҙыҡ-түлек өсөн тәғәйенләнгән һауыттарҙа ағыулы матдәләр, дарыуҙар, ағартыу өсөн тәғәйен шыйыҡсалар, кислоталар һәм янар әйберҙәр һаҡламағыҙ – балалар уларҙы яңылыш эсеүе ихтимал. Бындай кәрәк-яраҡты тышына яҙылған махсус һауыттарҙа, кескәйҙәр ала алмаҫлыҡ урында тотоу яҡшы. Электр розеткаларының тишектәрен махсус һаҡлағыс менән ҡаплап ҡуйығыҙ.

– Балалар һәм үҫмерҙәр шуны иҫендә тоторға тейеш: йорт ишеген асыр алдынан мотлаҡ “күҙ” аша ҡарағыҙ. Әгәр баҫҡыс майҙансығында кешеләр торһа, уларҙың киткәнен көтөгөҙ. Үҙен сантехник, электрик, почтальон тип танытыу­сыларға ла ишек асмағыҙ. Әгәр өйҙә ҡапыл ут һүнһә йәки торбанан һыу ағып китһә лә, тәүҙә атай-әсәйегеҙгә шылтыра­тығыҙ, – тигән кәңәш бирә белгестәр.

Юғалып ҡалмағыҙ

Пандемия арҡаһында әле билдәһеҙ ваҡытҡа тиклем кисектерелеп торһа ла, йәй асыҡ майҙандарҙа төрлө саралар – фестивалдәр, концерттар йыш уҙғарыла. Балаларығыҙҙы халыҡ күп йыйылған урындарға бөтөнләй йөрөтмәү хәйерле. Әгәр ҙә байрам ваҡытында ғәҙәттән тыш хәл килеп сыҡһа, айырым ҡағиҙәләрҙе иҫегеҙҙән сығармағыҙ:

l халыҡ ағымы ҡыҫа башлаһа, бар­лыҡ йөктән арынығыҙ, оҙон ҡайышлы сумка, шарф кеүек әйберҙәрҙе сисегеҙ;

l хәрәкәт иткәндә балағыҙ артта түгел, ә һеҙҙән алда булһын;

l балағыҙҙы елкәгеҙгә ултыртығыҙ һәм аяҡтарынан ныҡ итеп тотоғоҙ;

l әгәр ҙә ололар бер нисәү икән, бала тирәләй бер-берегеҙгә ҡарап баҫығыҙ һәм шул килеш хәрәкәт итегеҙ.

Балалар хәүефһеҙлеге – ололар намыҫында, тип юҡҡа әйтелмәй, тәбиғәт ҡосағына, урман-ҡырҙарға сыҡҡанда, һыу ингәндә лә уларҙы күҙ уңынан ысҡындырмағыҙ. Балаларыбыҙ бәләгә тарымаһын!