Янғындан доға кәрәк

Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы төҙөгән икенсе ирекмәндәр төркөмө, урындағы халыҡ менән осрашыу, янғын һүндереү сараларын, хәл-торошто барып күреү маҡсатында Хәйбулла районына юлландыҡ.

 Хәйбулла районы – Баш­ҡортостандың далалы төбәге. Уның урманлы зонаһы “Шайтантау” дәүләт тәбиғәт ҡурсау­лығында урынлашҡан. Әллә ни ҙур майҙан түгел дә бит, әммә бында тәбиғәт иҫ киткес! Шиғыр яҙырлыҡ һүҙҙәр тапманым ул матурлыҡты сағыл­дырырға!

Беҙ – утыҙға яҡын ирекмән. Уларҙың күбеһе – Диңгеҙ йыйылышы йәмәғәт ойошмаһына ҡараған элекке моряктар. Етәкселәре Юлай Азамат улы Моратов та беҙҙең менән. Ирекмәндәрҙе Хәйбулла ерен­дә Республика ирекмәндәр хәрәкәтен үҫтереү үҙәге директоры Илшат Бикҡолов ҡаршы алды. Тәүге минуттар­ҙан уҡ беҙҙе Әбеш урта мәк­тәбенең интернатына урынлаштырып, һәр беребеҙҙе кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеп, ихлас мөнәсәбәт күрһәттеләр. Урындағы мәктәп директоры Радмир Ниғмәтуллин тәүлек әйләнәһенә мәктәптә, ирек­мәндәрҙе ҡаршылау, оҙатыу эше менән шөғөлләнә. Ир-егеттәрҙең ныҡлығына, са­бырлығына таң ҡалырлыҡ. Бер туҡтауһыҙ бәйләнештә булырға кәрәк. Ә янғындың тирә-яғы, махсус рәүештә һөрөлөп, уратып алынған, әммә ут туҡтамаған әле.

Беҙҙе Вәзәм ауылынан ары янғындар урынына алып бар­ҙылар. Әбеш ауыл биләмәһе хакимиәте рәйесе Таһир Мәүлитдин улы Юнысов инструктаж үткәрҙе. Беҙҙе бишәр кешенән торған биш төркөмгә бүлеп, арала бер нисә метр арауыҡ ҡалдырып, һәр төркөм етәксеһенә рация тоттороп, урманға тараттылар.

Етәкселәребеҙ – элекке моряктар, хәрбиҙәр. Улар тәртип урынлаштырҙы. Айырым ур­манға сығып йүгергән, ут күреп, шунда сапҡан кеше юҡ. Аҙмы ни ирекмән булып килеп, үҙҙәре юғалып йөрөгән кеше­ләр. Бында батырлыҡ күрһә­тергә кәрәкмәй, ирекмәндәрҙең эше – һөрөлгән ерҙән утты йәшеллеккә – бирге яҡҡа сығармау.

Юл аша ҡауҙылар осоп үтә. Улар аҙым һайын. Ни тиһәң дә, тәбиғәт ҡурсаулығы бит! Айыу ҙа урманға инеп китте. Улар күп бында, янғын уларға ла оҡшамай, малға зыян итә лә башлағандар. Ҡап-ҡара булып янған тауҙарҙы күреп, йән әсей... Күпме йәнлек зыян күрҙе... Юҡҡа ғына ил баш­лығы В. Путин Яҡут-Саха Республикаһындағы янғын­дарға бәйле тап йәнлектәрҙе ҡурсалау тураһында айырып әйтмәне. Улар бит беҙҙең янға ауылға, ҡураға килеп йәшәй алмай, ҡасыр урыны юҡ... Былтыр ҙа Бөрйәндә олоған инә бүренең хәле онотолмай.

Төшкә тиклем янғын бер тоҡанып, бер һүндерелеп, эш көйләнә лә төшкән һымаҡ була. Ә инде ныҡ ҡыҙҙыр­ғандан һуң, төштән һуң күҙ алдында ағастар тоҡана ла китә. Белгестәр, үлән яныуҙан тәбиғәттең әллә ни зыян да күрмәүе ихтимал, хатта ҡайһы саҡ махсус яндырырға кәрәк, тип иҫәпләй. Ә бына армыт-армыт тауҙарҙа урмандың яныуы – бик хәүефле күренеш.

Һыу тулы ранецтарҙы еңел, тип әйтә алмайым. Тау буйлап урман эсендә йөрөп һибергә, тоҡанған урындарҙа утты һүндерергә кәрәк. Ир-ат беҙгә ҡарағанда әүҙемерәк эшләй. Етмәһә, хәрбиҙәр.

Башҡортостандан ғына түгел, күрше төбәктәрҙән дә халыҡ ярҙамға килгән. Рес­публикабыҙ урманы, ошо урмандарға яҡын йәшәгән кешеләр – халыҡ байлығы. Быны Башҡортостан етәксе­леге лә аңлай, әлбиттә. Радий Фәрит улы, үҙе төбәккә барып, хәл-торош менән танышты.

Бында халыҡ көн-төн де­журҙа тора, ҡатын-ҡыҙҙар өй­ҙә, мәктәптә ашатыу ойош­торған. Төшкө ашҡа табынды шул тиклем матур итеп ҡор­ғайнылар, хатта аптырап ҡал­дым. Зауыҡ менән киҫелгән икмәк, ҡарбуздар ҡатындар­ҙың оҫталығы хаҡында һөйләй.

Аҙна буйы һәм унан һуң да Әбеш мәктәбендә Әлфирә Рәшитова, Айгөл Әминева, Земфира Әминева һәм башҡа ҡатын-ҡыҙҙар ирекмәндәрҙе ашата. Вәзәм ауылы ҡатын-ҡыҙҙары Клара Ыласова, Сәғиҙә Сурина, Айгөл Сурина, Фаягөл Күскилдина яланға аш-һыу алып килде. Башҡорт шиғриәтен дә уҡыйҙар икән. Ҡунаҡсыллыҡ күрһәтеп, мун­саға саҡырҙылар, сәйгә алырға торалар. Бына башҡорттоң ихласлығы! Беҙ бит бында ҡунаҡҡа килмәнек, әммә саҡырыуҙарына шулай уҡ айырым рәхмәт! Күҙгә йәш тулып китә хатта. Әле яңыраҡ “янғын өйҙәренә килеп ҡунмаһын” тип ҡоттары оса яҙып торған апайҙар, инәйҙәр – ихлас халҡыбыҙҙың асылы бит ул.

Интернет менән бәйләнеш булмай торҙо. Шуға мәғлү­мәттәрҙе шунда уҡ һалып та булманы. Әммә Р. Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт гимназияһында уҡы­ған Артур Әминев, Башҡорт­остан дәүләт медицина университеты студенты Рөстәм Әминев видео­яҙмаларҙы, фотографияларҙы үҙҙәрен­дәге телефондан социаль селтәрҙәргә күсерергә ярҙам итте.

Бик күптәрҙе, урындағы халыҡты рәхмәт әйтеп телгә алам. Хәйбулла районында эш көйлө ойошторолған. Ҡулдан килгәндең барыһы ла эшләнә.

Был төбәктә Ғатаулла ишан ерләнгән. Уны телгә алыуым юҡҡа түгел. Урындағы халыҡ әүлиәнең көсө тураһында ишетеп кенә түгел, күреп тә белә. Янғын һүндереү ҙә, ирекмән­дәр эше лә, етәкселек тарафынан да эш көйләнгән. Әммә донъяның һәр тарафындағы янғындар беҙҙең доға ҡылырға онотоуыбыҙ хаҡында иҫкә төшөрә.

Беҙ, кешеләр, шул тиклем көслөбөҙ! Беҙ, кешеләр, тәби­ғәт алдында, иң тәүҙә Хоҙай алдында шул тиклем көс­һөҙбөҙ! Ҡорбан салырға, ямғыр доғаһы уҡырға, зекер әйтергә кәрәк. Эйе, беҙ ҙә күмәкләп намаҙ уҡыныҡ. Бәләбәйҙән килгән Булат хәҙрәт менән бергә доға ҡылдыҡ. Әммә күмәк көс, йәмәғәт доғаһы кәрәк бында. Быны дин әһелдәре кәңәш итә, үҙ белдегем менән яҙмайым. Һәр хәлдә бала саҡтан нәнәйемдең, Ҫанайҫарына барып доға ҡылһаҡ, ямғырһыҙ йылда ямғыр яуа ине, тигәнен беләм.

Элек бит янғын һүндереү­селәр, махсус техника булма­ған, самолет та, вертолет та юҡ, халыҡ доға менән бар афәтте еңгән. Кемдер утты махсус тоҡандыра, тигән фекер ҙә бар. Эйе, бер иҫерек ирҙе күргәндәр, әммә ул яңғыҙы Шайтантауҙың әле бер, әле икенсе урынында нисек ут сығарһын?!

Доға ҡылырға кәрәк тигән уйымда нығынып ҡайттым.

- Лариса АБДУЛЛИНА.