Шпиондарға үлем

СМЕРШ - ҡораллы көстәрҙе һәм башҡа ғәскәрҙәрҙе сит ил органдарынан һаҡлау менән шөғөлләнгән хәрби контрразведка.

ХХ быуат башында Рәсәйҙә сит ил шпионажына ҡаршы көрәш буйынса махсус органдар булмай, контрразведка даими алып барылмай һәм сит ил агенттарының эпизодик фашлауҙары менән сикләнә.

Совет Рәсәйендә хәрби контрразведка 1918 йылда Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһының Махсус бүлеге булараҡ ойошторола. Һуңынан уның исеме бер нисә тапҡыр үҙгәрә. Айырыуса совет контрразведкаһы структураларында масштаблы реформалар Бөйөк Ватан һуғышы алдынан өлгөрә башлай.

Сталинград алышы һөҙөмтәләре немец армияһының еңелмәҫ булыуы тураһындағы мифты тулыһынса юҡҡа сығарғас, ә дошман, бының менән килешмәйенсә, агенттарҙы фронт һыҙығы аръяғына әҙерләүҙә һәм индереүҙә әүҙемлекте арттырғас, хәрби контрразведка органдарын хәрби командование алдында торған бурыстарҙы хәл итеүгә мөмкин тиклем яҡынайтыу өсөн үҙгәртеп ҡороу үткәрелә. Сталинград алышы НКВД составында хәрби контрразведка эше етерлек һөҙөмтәле булмауын күрһәтә, ә һуғыш шарттарында совет етәкселеге хаталарға юл ҡуя алмай. Исемде (аббревиатураһы "Шпиондарға үлем!") яңы подразделениеға Юғары баш командующий Иосиф Сталин үҙе бирә, әммә башта дәүләт именлеге халыҡ комиссары Всеволод Меркулов Сталинға уны "СмерИнш" - "Сит ил шпиондарына үлем!" тип атарға тәҡдим итә.

Яңы орган Юғары баш командующийы И.Сталиндың туранан-тура контроле аҫтында, 1943 йылдың 19 апрелендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән булдырыла. Контрразведканың баш идаралығы (ГУКР) начальнигы итеп Виктор Абакумов тәғәйенләнә. Армия "СМЕРШ"ы менән бер үк ваҡытта флотта шундай уҡ ойошмалар булдырыла улар шәхсән хәрби-диңгеҙ флоты халыҡ комиссары Николай Кузнецовҡа буйһона. Бынан тыш, хәрби контрразведка бүлеге НКВД-ла Эске эштәр халыҡ комиссары Лаврентий Берияға буйһона. Сталинға һәм башҡа хәрби-сәйәси етәкселәргә контрразведка линияһы буйынса теге йәки был идара итеү ҡарарҙарын ҡабул итеүҙе етди тиҙләтә.

Тәүге тапҡыр үҙенең көсөн "СМЕРШ" Курск алышында күрһәтә. Контрразведка эше арҡаһында гитлерсылар өсөн совет хәрби командованиеһының пландары сер булып ҡала, ә совет ғәскәрҙәре тылында диверсия әүҙемлеге минимумға тиклем кәметелә.

Шул уҡ ваҡытта Совет контрразведчиктарына Германияның махсус хеҙмәттәренән, шул иҫәптән абверҙан немец хәрби разведкаһынан бик тәжрибәле һәм уйлап табыусы дошмандар ҡаршы тороуын иҫтә тоторға кәрәк. 1943 йылдың башына совет тылына ебәреү өсөн агенттарҙы 200-гә яҡын немец разведка мәктәбе әҙерләй. Уларҙың эшмәкәрлеге һуғыш барышына тулыһынса йоғонто яһай алмауы "СМЕРШ"тың ҡаҙанышы.

Сталин үҙе ойошторған был ойошма донъялағы иң яҡшы хәрби контрразведка репутацияһын йөрөтә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уның агенттары немецтарҙың "Цитадель" операцияһын өҙөүгә, юғары вазифалы нацист эшмәкәрҙәрен ҡулға алыуға һәм хатта совет юлбашсыһына һөжүм итеүҙе булдырмауға өлгәшә.

1943 йылдың көҙө. Совет контрразведкаһы немец агенттарының фронт зонаһына төшөүе тураһында мәғлүмәт ала, теүәл урынды парашют һаны буйынса билдәләйҙәр. Сит кешеләрҙе табыу өсөн урындағы халыҡтан һорау ала башлайҙар. Оло йәштәге бер кеше бер көн элек унан юл һораған ике шикле һалдат тураһында һөйләй. Улар сәйер ине, ғәҙәттә һалдаттар бысраҡ, формаһы туҙған була, ә уларҙың бөтәһе лә шыма, һимеҙ йөҙлө. Мин уларҙы тәмәке һораным, улар бирҙе, – ти крәҫтиән. Ул яугирҙәрҙең береһенең биштәрендә 12 һаны яҙылған булыуын хәтеренә төшөрә. Контрразведчиктар уларҙың Тамбовтан запастағы полктан булыуын асыҡлай. Уның менән һөйләшеп дөрөҫлөктө асыҡлайҙар. 

Күп осраҡта "СМЕРШ"тың һөҙөмтәле контрразведка эше арҡаһында совет командованиеһының бер генә стратегик планы ла тормошҡа ашмай ҡалмай. Курск алышы алдынан немец командованиеһы Ҡыҙыл Армияның һөжүм итеү датаһын да, йүнәлешен дә белмәй әле, ә Юғары баш командующийы дошмандың пландары тураһында алдан һәм тулы күләмдә мәғлүмәткә эйә була. Шуға күрә 1943 йылдың 5 июлендә иртә таңдан совет частарының ҡапыл яһалған контрһөжүме Гитлер генералдары өсөн көтөлмәгән хәл була. Ленинград блокадаһын өҙөү, Белоруссия, Ясск-Кишинев һәм башҡа операциялар үткәргәндә лә шулай була. 

Һуғыштың тәүге йылдарында немец махсус хеҙмәттәре хәрби әсирҙәрҙән һәм оккупацияланған территорияларҙа йәшәүселәрҙән торған кеше ресурсын иҫәпләмәй, шуға күрә совет иленә меңәрләгән агент ташлай ала. Һуғыш аҙағына ғына Өсөнсө рейхта совет хәрби контрразведкаһының күп һанлы уңышһыҙлыҡтарын һәм һөҙөмтәһеҙлеген аңлайҙар, шуға күрә агенттарҙы һайлауға ентеклерәк ҡарай башлайҙар.  

"СМЕРШ" хеҙмәткәрҙәре оператив эш алып барыуҙан тыш, һуғыштарҙа ла туранан-тура ҡатнаша: һөжүмгә йөрөй, йыш ҡына командир һәләк булған осраҡта подразделениелар менән командалыҡ итеүҙе үҙ өҫтөнә ала, шәхси составты ҡамауҙан сығарыу менән етәкселек итә. Улар эске ғәскәрҙәр менән бергә советтарға ҡаршы милли подпольены баҫтырыуҙа ҡатнаша: "Урман ҡәрҙәштәре", ОУН* (Украина милләтселәре ойошмаһы, РФ-та тыйылған), УПА* (Украина баш күтәреүселәр армияһы, РФ-та тыйылған) һәм башҡа ойошмалар.

Бер үк ваҡытта уларға башҡа бик күп саралар башҡарырға тура килә: хәрби әсирҙәрҙән һорау алыуҙар үткәрергә, дезертирлыҡ, үҙ-үҙенә зыян килтереү, ғәскәрҙәр менән йәшерен идара итеүҙә ҡағиҙә боҙоуҙар факттарын тикшерергә, айырым вазифалы кешеләрҙең гильдиялыҡ осраҡтарын тикшерергә тура килә, уларҙың ғәйебе буйынса ваҡытында боеприпастар, аҙыҡ-түлек, медикаменттар килтерелмәй.

Контрразведка органдары эшмәкәрлегенең тағы бер йүнәлеше булып хәрби әсирҙәрҙе эҙләү һәм фильтрлау мәнфәғәтендә, совет граждандары араһынан репатрианттарҙы дәүләт тикшереүендә ҡатнашыу тора. Уларҙың эше һөҙөмтәһендә бер нисә мең гитлер махсус хеҙмәттәре агенттары асыҡлана, тиҫтәләрсә мең каратель һәм фашист ярҙамсылары фаш ителә, миллион совет кешеһенән "халыҡ дошманы" тигән тамға алына. Ҡыҙыл Армияға һәм запас частарға 1,23 миллионға яҡын элекке хәрби әсир ебәрелә.

Әммә "СМЕРШ"та уңышһыҙлыҡтар ҙа була. Уларҙың иң мөһиме армия генералы Николай Ватутиндың һәләк булыуы тип иҫәпләнә. 1944 йылдың 29 февралендә ул ике машина оҙатыуында сираттағы операцияға әҙерлек барышын тикшереү өсөн 60-сы армияға юллана. Ауылдарҙың береһендә уларҙы Украина баш күтәреүселәр армияһының (УПА - Рәсәйҙә тыйылған экстремистик ойошма) засадаһы көтә. Генерал Ватутин үҙенең офицерҙары менән бергә алыша, әммә атыш барышында янбашына яралана һәм вафат була.

Һуғыш йылдарында контрразведчиктар 30 меңгә яҡын дошман агентын, 3500-ҙән ашыу диверсантты һәм 6000 террористы зарарһыҙландыра. Дошман тылында, уның разведка органдары эшмәкәрлеген нейтралләштереп, 3000-гә тиклем агент эшләй. Һуғыштарҙа һәм махсус заданиеларҙы үтәгәндә 6000-дән ашыу хәрби контрразведчик һәләк була. Белоруссияны азат иткән ваҡытта ғына 236 хәрби контрразведчик һәләк була һәм 136-һы хәбәрһеҙ юғала. Дошман разведчиктарын, диверсанттарҙы һәм уларҙың агенттарын зарарһыҙландырыу буйынса "СМЕРШ" эшмәкәрлегенең юғары һөҙөмтәлелеге тураһында ошо һандар һөйләй: әгәр Бөйөк Ватан һуғышы уртаһында фронт һыҙатында хәрби контрразведка бындай кешеләрҙең 60 процентын асыҡлаһа һәм тотһа, 1945 йылға был һан 85 процентҡа тиклем арта.

"СМЕРШ" хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең һуңғы хәрби бурыстарын Совет-япон һуғышы йылдарында үтәй. 1945 йылдың август-сентябрендә контрразведчиктар Маньчжурияла Квантун армияһын тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Уларҙың маҡсаты булып япон махсус хеҙмәттәре биналары һәм унда сейфтарҙа һаҡланған йәшерен документация тора. Был мәғлүмәттәр арҡаһында япондарҙың күп кенә агенттары һәм ярҙамсылары асыҡлана һәм ҡулға алына. 1945 йылдың сентябрь аҙағына хәрби контрразведчиктар Маньчжуриялағы япон хәрби миссияларының 317 рәсми хеҙмәткәре, уларҙың 349 агенты, 569 япон жандармерияһы хеҙмәткәре, 380 советтарға ҡаршы ойошмаларҙың етәксеһе һәм әүҙем ҡатнашыусыһы, 172 Ватанға хыянатсы ҡулға алына.

1946 йылда "СМЕРШ" контрразведкаһы үҙ эшен туҡтата. Уның хеҙмәткәрҙәре СССР-ҙың яңы Дәүләт именлеге министрлығының 3-сө идаралығы составына инә. Әммә бөгөн Рәсәйҙә был легендар ойошма тураһында яңынан иҫкә төшөрҙөләр. 2023 йылдың 9 ғинуарында Донецк Халыҡ Республикаһы башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы советник Ян Гагин Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы хәрби контрразведканы хәҙерге шарттарҙа тергеҙеүҙе тәҡдим итә.

 Хәрби контрразведканың айырым структура булараҡ ҡыҫҡа, әммә данлы тарихы тамамлана. Армия контрразведкаһы тыныс ваҡытта ла бер көнгә лә эшен туҡтатмай.

Автор: Ксения ОСЕНЕВА (по материалам УФСБ России по ФСВНГ).