Сабыйҙарҙа йәшәү ҡеүәте ҙур

Һау балалар һаны нисә процент?

Сәләмәтлек – кешенең тәбиғи торошо, йәшәү нормаһы. Уны һаҡлау ҙа үтә ябай – бары тәбиғәт ҡанундарын күҙәтеү, теүәл үтәү кәрәк. Әгәр ҙә беҙ яңы техника һатып алғас, файҙаланыу регламентын дөрөҫ үтәһәк, ул беҙгә оҙаҡ йылдар хеҙмәт итеп шатланды­расаҡ. Кеше организмы менән дә шул уҡ хәл, бары уның мөмкинлектәрен аңларға һәм уға тейешле көсөргәнеште, яуаплылыҡты билдәләргә кәрәк.

Тәбиғи биоритмдарҙы һәм ҡанундарҙы боҙоу яраҡлашыу мөмкинлектәрен ҡаҡша­та. Сабый донъяға иҫ киткес ҙур йәшәү ҡеүәте һәм резервы менән тыуа. Ғалимдар әйте­үенсә, физиологик яҡтан өлгөргән сабыйҙар ауырырға ла тейеш түгел. Тик ни өсөн ул саҡта статистика буйынса донъяға килгән сәләмәт балалар һаны биш проценттан да артмай? Яуап ябай: сөнки беҙ физиология ҡанундарын бала тыуыуын планлаштырған осорҙа уҡ боҙабыҙ. Сәләмәт йәшәү рәүеше беҙҙең арала нығынмаған әле. Ата-әсәләрҙе көн тәртибен дөрөҫ ойоштороуға, туҡланыуға, ял итеүгә ҡарағанда, балаларының ниндәй билдә алыуы нығыраҡ ҡыҙыҡһындыра. Дәрес һәм түңәрәктәрҙең күплеге, ваҡы­тында дөрөҫ туҡланмау һәм йоҡо туймау арҡаһында бала­ның ашҡаҙан-эсәк эшмә­кәрлеге боҙола, вегетатив тамыр дисто­нияһы, нервы ауырыу­ҙары баш ҡалҡыта, йыш һалҡын тейә. Сабый­ҙың ауырыуында барыһынан да элек ата-әсә ғәйепле.

Тәбиғәт ритмынан тайпылмау, дөрөҫ туҡланыу, физкультура менән шөғөлләнеү, уй-фекереңде һәм хис-тойғоңдо контрол­ләү һөҙөмтәһендә генә сәләмәтлеккә эйә булырға мөмкин.

Сир-сор ниңә кәмемәй?

Статистика буйынса, кешенең сәләмәт­леге 50-60 процентҡа йәшәү рәүешенә бәйле, бары 10 проценты – медицина торошона, 10-15 проценты кеше геномына бәйләнгән. Тимәк, беҙҙең тормош сифаты һәм рәүеше, көндәлек ғәҙәттәребеҙ сәләмәтлек кимәлен билдәләй тигән һүҙ. Шулай булғас, күҙ алдына килтерегеҙ: ҡайһы фондҡа ресурстар һалыу отош­лораҡ – 10 процент килем килтергән медицинағамы, әллә 50-60 процент табыш бирәсәк сәләмәт тормош проектынамы?

Йыл һайын медицина хеҙмәттәре яҡшы­ра, өр-яңы технологиялар барлыҡҡа килә, әммә сирҙәр һис кәмемәй, ауырыуҙар “йәшәрә”. Ҡайҙа бында логика? Моғайын, төп сәбәп хәҙерге заман тиҙлегендә, йәшәү рәүешендә, иҫкәртеү системаһының етерлек дәрәжәлә эште ойоштора алмауындалыр.

Насар ғәҙәттәр, һаулыҡ һаҡлау өлкә­һен­дәге наҙанлыҡ, үҙ иҫәбеңә организ­мың­ды алко­голь, тәмәке, консерваланған аҙыҡтар ме­нән ағыулау – сирҙәрҙең үҫе­шендә төп сәбәптәр. Халыҡтың мәғлүмәт­леген арттырыу, йәмғиәт мәҙәнилеген, әхлаҡлығын күтәреү өҫтөндә эшләү мөһим. Түләүһеҙ физкультура секциялары гөрләп эшләп торһа, патологиялар барлыҡҡа килеүенә ышаныслы кәртә ҡуйылһа, эш сирҙәрҙе да­уалауға барып тоташ­маҫ ине. Ауырыуҙар йыш ҡына ниндәйҙер “мөғжи­зәле дарыу” булыуына ышанып, көтөп йәшәй, үҙенең йәшәү рәүешен үҙгәртеү, сәләмәтлегенә һаҡсыл мөнәсәбәт булдырыу хаҡында уйлап та ҡарамай.

Бөтә ауырыуҙарҙың сәбәбен дөйөм­ләш­терһәк, теләһә ниндәй сирҙең дә орга­низмдың эске мөхите бысраныуы һәм кире уйҙар эҙемтәһе булыуына инанаһың. Зарары тураһында уйлап та тормайынса, организмды органик бул­маған тоҙҙар, натрий нитриты (кол­баса һәм сырға өҫтә­лә), натрий глутоматы, химик препараттар, шәкәр, тоҙ, крахмал менән туйындырабыҙ.

Өҫтәүенә самаһыҙ күп ашарға ғәҙәт­лән­дек. Организм аҙыҡты эшкәртеүгә, матдә­ләрҙе тарҡатыу һәм ваҡлауға, һеңде­реүгә, зарарһыҙ­лан­дырыуға, артығын сыға­рыуға иҫ киткес ҙур тырышлыҡ һала. Туҡла­ныуҙан алын­ған энергияның 70 проценты аҙыҡ эш­кәртеү процесын тәьмин итеүгә тото­нола. Күреүегеҙсә, эштең файҙалы коэффициенты үтә түбән. Баланс­лан­маған рацион һәм зарарлы матдәләр арҡаһында организм бушҡа күп көс түгә. Ваҡыт үтеү менән орга­низм­дың көсө кәмей, токсиндарҙан зарарһыҙ­ландырыуға ҡеүәте етешмәй башлай, таҙартыу системаһы үҙ функцияһын үтәмәй, эске мөхит бысрана, матдәләр алмашыныу насарлана.

Күңел тыныслығы теләйбеҙ

Организмдың эске мөхите таҙалығы ни тиклем мөһим булмаһын, кешенең хис-той­ғоһо, үҙ-үҙен тотошо, уйҙарының аҡлығы, тормош­тоң ҡәҙерен белеп, шатлыҡ һәм мөхәббәт менән йәшәү маһирлығы ла сәләмәтлекте билдәләүсе төп факторҙар булып тора. Кире уй-тойғоноң теге йәки был сирҙе ҡуҙғытып, аҙып китеүенә этәргес булыуы мөмкин. Тәрәнгә йәшеренгән ауыр хис-тойғолар, йәшәү мәғәнәһен аңламау, үпкә, асыу һаҡлау, бәхәс-низағтар кешенең физик тормошона емерткес һөжүм яһай. Үҙебеҙҙең фекерләүҙе һәм тойғоларҙы контролләү барышында беҙ сирҙең баш ҡалҡытыуын тотҡарлайбыҙ, уға аҙырға ирек бирмәйбеҙ. Шуға күрә һәр кем өсөн күңел тыныслығы, һәр тыуған яңы таңға һөйөнөү бик мөһим. Тойғолар һәм сирҙәр араһында ныҡлы бәйләнеш барлығын элек-электән белгәндәр.

Бер ваҡыт Гиппократтан: “Нимә ул сәлә­мәт­лек?” тип һорағас, ул “тәнде ныҡ итеп йом­шартыу” тип яуаплаған. Туҡланыу ҙа, физкультура ла, һыу ҡойоноу ҙа, медосмотр ҙа түгел, ә организмды йомшартыу! Тән һәм йән тыныслығы аңды көсәйтә, көсөргәнеш һәм ығы-зығыны кәметә. Организмдың бындай торошонда баш мейеһе эшмәкәрлеге нормал­ләшә, ағзалар араһындағы бәйләнеш яҡшыра, эске йәшертен көстәр хасил була. Тергеҙеү процестары хәрәкәткә килә. Һәр кемгә күңел тыныслығы, фекерҙәр сафлығы теләргә генә ҡала.