Һаулыҡ – кәрәк зиннәт

Күптәр талаптарҙы һис һүҙһеҙ, теүәл үтәргә, ил өсөн көсөргәнешле мәлдә медицина хеҙмәткәрҙәренең эшен еңеләйтергә, тирә-яҡтағыларҙы хәүеф аҫтына ҡуймаҫҡа тырышты. Үткән йыл беҙҙе күп нәмәгә өйрәтте: табип һөнәренә ихтирамыбыҙҙы арттырҙы, эскерһеҙ, кеселекле мөнәсәбәттең бөтә сифаттарҙан өҫтөнлөгөн раҫланы, олоһоноң да, кесеһенең дә иғтибарын шәхси гигиенаға йүнәлтте.

Медицина фәндәре докторы, профессор, токсиколог, цитолог-нутрициолог, коммерцияға ҡарамаған “Рәсәй һөнәри белем биреү институты” өҫтәмә белем биреү автономлы ойошмаһы етәксеһе Зәкиә ТЕРЕҒОЛОВА ошо йәһәттән бөтәбеҙ өсөн фәнни яҡтан нигеҙләнгән, организмды һауыҡтырыу буйынса кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр, кәңәштәр тәҡдим итә. Эпидемия ваҡытында коронавирус инфекцияһын йоҡтороуҙы кәметеү буйынса файҙалы кәңәштәр өлкәндәргә, айырыу­са медицина хеҙмәткәрҙәренә тәғәйенләнгән. Үҙҙәренең сәләмәтлеге тураһында даими хәстәрлек күрергә ғәҙәтләнгән кешеләр өсөн эпидемия тамамланғас та был тәҡдимдәрҙең кәрәге тейеүе бар.

– Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы, токсиколог һәм терапевт булараҡ, был тәҡдим­дәрҙең төп өс маҡсатын ковидты йоҡтороу хәүефен кәметеүҙә, организмды таҙартыуҙа һәм иммунитетты нығытыуҙа күрәһегеҙ. Ошо хаҡта ҡыҫҡаса аңлатма бирһәгеҙ ине.

– Кеше үҙен һәйбәт тойһон, сирҙәргә бирешмәһен өсөн, организмдың эске мөхитен аҙ ғына көсһөҙ һелтеле торошта тотоу, һыу-электролит алмашыныуын яраҡлаштырыу мөһим. Быны белеү өсөн төкөрөк йәки бәүелде тест ярҙамында тикшереү ҙә етә.

Организмда әсеү процесы көсәй­гәндә, бактериялар, вирустар, бәш­мәктәр үрсеү өсөн яҡшы шарттар тыуа. 1932 йылда уҡ немец ғалимы, диетолог, Нобель премияһы лауреаты Отто Варбург әсе мөхиттең вирустарҙың үрсеүе һәм күҙә­нәктәргә үтеп инеүе өсөн уңайлы булыуын раҫлаған. Ә кеше организмын ҡулайлы, дөрөҫ баланста тотоу өсөн нимә эшләргә мөмкин?

Һелтеле минераль һыуҙар (“Боржоми”, “Донат”, “Коралловый кальций” һәм башҡалар), лимонлы сәй, содалы һыу (50-60 градус йы­лылыҡтағы бер стакан һыуға балғалаҡ осонда ғына сода һалы­ғыҙ), тәбиғи “Хитозан”ды ҡулланыу – барыһы ла организмдағы әсе мөхитте бөтөрөүгә булышлыҡ итәсәк. Һелтеле аҙыҡ-түлек – паразиттар, бактерияларҙың үрсеүе өсөн уңайһыҙлыҡ тыуҙырған кәртә. Һыу эсеү режимын күҙәтегеҙ. Уны тәүлегенә ауырлыҡтың һәр килограмына 30-40 миллилитрҙан да кәмерәк булмаған күләмдә эсеү файҙалы. Әгәр ҙә йоҡлар алдынан 200 миллилитр аҙ ғына һелтеле һыу эсһәгеҙ, организмығыҙҙа сәлә­мәтлекте тергеҙеү һәм токсиндарҙан арындырыу процесы башланыр.

– Үҙем яратып файҙаланған үҫемлек­тәрҙең береһе – татлы тамыр. Ҡурйын үләне, быян тип тә атайҙар һәр кем өсөн шифалы был үҫемлекте (рус телендә солодка, лакричник). Уны борон-борондан халыҡ медицинаһында киң ҡулланғандар.

Ябай ғына әрһеҙ үләндең баһа­лап бөткөһөҙ ҡиммәтле сифаттарын барлап үтәйек: иммунитетты нығыта, вирусҡа ҡаршы көрәшә, токсиндарҙан, микроб­тарҙан арындыра, үпкә сирҙәрендә бик тәьҫир­ле. Үпкәнән артыҡ шыйыҡлыҡты сығарырға, эсәклектәге ялҡынһы­ныу процесын баҫырға ярҙам итә.

Татлы тамырҙағы әүҙем биологик матдәләр вирусҡа ҡаршы тороу һәләтенә эйә, уның күҙәнәктәргә үтеп инеүен һәм үрсеүен тотҡарлай.

– Ысынлап та, организмды һауыҡты­рыуҙы, иммун системаһын нығытыуҙы микробиотик туҡла­ныуҙан башҡа күҙ алдына килтереп булмай. Микробиотик туҡланыуға файҙалы бактерияларға бай биокефир, бифидо- һәм лактобактериялар менән байытылған йогурттар, көрпә, күҙәнәкле туҡыма, талҡан өҫтәлгән аҙыҡтар инә. Кефирҙы микробтарға, токсиндарға ҡаршы тороусанлығы көслө булған имбир менән эсергә мөмкин.

Лайлалы тын алыу юлдарын һаҡлау өсөн организмды әсеү процесын аҡрынайтыуға һәләтле антиоксиданттар (С, Е, Д, А, В төркөмө витаминдары, цинк, селен микроэлементтары) менән байытыу мөһим. Туйындырылған омега-3 май кислотаһы сығанағы етен майы һәм орлоҡтарында, балыҡ майында икәнен хәтерҙә тотоғоҙ.

Мин рационға тағы ла бер файҙалы үҫемлекте индерергә кәңәш итәм. Һүҙ диңгеҙ ылымыҡ­тары тураһында. Уларҙың составы бик үҙенсәлекле, туҡлыҡлы мат­дәләр байлығы йәһәтенән башҡа бер үҫемлекте лә ылымыҡ менән сағыштырып булмай. Туйынды­рылған май кислотаһы, аминокислоталар йыйылмаһы, макро- һәм микроэлементтар, йод, үҫемлек туҡымаһы, витамин­дарҙы туплаған ылымыҡ организмды сәлә­мәтләндергән тәбиғи сығанаҡ булып тора. Иммун системаһын нығытыу өсөн дарыу­ханаларҙа тәьҫирле иммун­окорректорҙар ҙа етерлек, ауыҙ-танауҙы эшкәртергә спрей һәм кремдар ҙа бар.

Ғалимдарҙың һуңғы мәғлүмәт­тәре коронавирустың, башҡа вирустар менән сағыштырғанда, бик мәкерле булыуын раҫлай. Ул организмда интерферон етеште­релеүен тотҡарлаған үҙенсәлекле аҡһымлы составтан һәм рибонуклеин кислотаһынан тора. Лайлалы танау ҡыуышлығына эләгеп, клиник билдәләр күренгәнгә тиклем бик тиҙ үрсергә өлгөрә.

Инфекцияны ҡайҙа, кемдән йоҡторо­уығыҙҙы белмәүегеҙ ҙә ихтимал, шуға күрә йәмәғәт урындарында, халыҡ күп йыйылған ерҙә булырға тура килгәндә, битлек кейеүҙе ауыр эшкә һанамағыҙ. Ҡайтыу менән ҡулдарҙы йыуғандан һуң, танау ҡы­уышлығын спрей ярҙамында зарарһыҙ­ландырығыҙ. Тамаҡҡа, танау ҡыуышл­ы­ғына һелтеле ингаляция (сода йәки тоҙ һалынған һыу менән сайҡатыу) яһау ҙа яҡшы һөҙөмтә бирә.

– Иң мөһиме, трансмайлы аҙыҡ-түлектән (маргарин, спред, фастфуд, торт, кондитер ризыҡтары, рафинадланған үҫемлек майҙары, ыҫланған аҙыҡ һ.б.) баш тартығыҙ йә иһә уларҙы ҡулланыуҙы сик­ләгеҙ. Итте күп ашауҙың организмда әселекте арттырыуын онот­мағыҙ. Йәшелсә һәм еләк-емеш өҫтә­легеҙҙән өҙөлмәһен, айырыуса кәбеҫтә, сөгөлдөр һәм кишерҙе рафинадланмаған үҫемлек майы менән ҡушып ашау, йәшел сәй, ҡарағат, гөлйемеш, кесерткән япрағы ҡулланыу организмыбыҙға көс, һаулыҡ өҫтәр.

Был кәңәштәрҙең барыһы ла фәнни яҡтан нигеҙләнгән, уларҙы ҡулланыу уңайлы, нутриенттар һәм фитосаралар хәүефһеҙ һәм биологик, эпидемиологик йәһәттән маҡсатҡа ярашлы. Һәр кемдең сәләмәтлеге үҙ ҡулында, телгә алынған ябай ғына ҡағиҙәләрҙе үтәү ҙә үҙегеҙҙе яҡшы тойорға, күтәренке кәйеф менән иң ауыр тойолған эштәрҙе башҡарып сығырға ярҙам итер.

– Бөтәбеҙ өсөн дә көнүҙәк һорауҙарға үҙегеҙҙең шәхси өлгөгөҙҙә аныҡ яуаптар ҡайтар­ғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт, Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы!