Дүртөйлөләр һаулыҡтарын хәстәрләй

– Һин ниндәй вакцина ҡаҙаттың?

– “ГамКовидВак”ты, ул иң тәьҫирлеһе, тиҙәр бит.

– Ә мин Чумаков институтында етештерелгәнен көтәм, иртәгә “КовиВак” беҙҙең поликлиникаға килә, тиҙәр. Үҙебеҙҙең яҡташыбыҙ Айҙар Ишмөхәмәтов етәкселек иткән үҙәктә етештерелгәнгә күрәме, уға ышанысым көслөрәк, тап ошо вакцинаны яһатҡым килә...

“Кем аҙаҡҡы?”

– Ҡайһыһын яһатһаң да, барыберҙер инде ул, тик шул зәхмәттән ҡотолорға ярҙам итһен, йонсотто бит, – тине эскәмйәлә сират көтөп ултырған оло йәш­тәрҙәге ханым. – Балалар “ЭпиВакКорона” тигәнен яһатты, бер ниндәй кире эҙемтәһе булманы, һәләк яҡшы кисерҙек, тинеләр. Улар бит эш кешеләре, тәүге­ләрҙән булып прививка ҡаҙат­тылар. Себерҙән ялға ҡайтҡан улым да ошонда вакцина яһат­ҡас, күңел бер аҙ тынысланды әле.

...Дүртөйлө үҙәк район дауа­ханаһы эргәһендәге поликлини­каның вакцинация пунктында укол ҡаҙатырға сиратта ултырған ҡатындарҙың әңгәмәһенә оҡшаш фекер алышыуҙарҙы бөгөн башҡа медицина учреждениеларында, йорттарҙа, эш урындарында ла йыш ишетергә мөмкин. Мәғлүмәт ифрат күп, ҡайһы саҡта кешегә “иген бөртөктәре араһы­нан ҡый үләнен” айырыуы ауырлаша, шулай ҙа халыҡтың күпселеге икенсе йыл дауамында ҡотороуын дауам иткән сирҙе еңеү өсөн вакцина яһатыу мөһимлеген яҡшы аңлай. Беҙ быны Дүртөйлө үҙәк дауахана­һында эшләгән медицина хеҙмәткәрҙәре һәм прививка яһатырға сиратта торған олоһо-кесеһе менән осрашыуҙа ла тойҙоҡ.

– Мин үҙем дә табип-невролог. Алты йыл инде Себерҙә эшләйем, йәйге ялға тыуған яҡҡа һағынып ҡайттым. Дүртөйлөлә вакцинаның икенсе компонентын яһатырға булдым, – ти анкета тултырып ултырған Гүзәл Нурҡаева.

Вакцина яһатыу кабинетынан сыҡҡан ирле-ҡатынлы менән танышабыҙ.

– Тәүәккәлләргә булдыҡ, аҙаҡ һуң булып ҡуйыуы ихтимал, – ти уҡытыусы Татьяна Массаева. – Икеләнеүҙәрҙе еңдек, сөнки вирустың үҙ теләге менән китергә иҫәбе юҡлығын күрәбеҙ, элекке ғәҙәти тормошҡа тиҙерәк ҡайтҡыбыҙ килә...

“Сәләмәтлек үҙәге”ндәге вакцина яһатыу кабинеты көнөнә 130–150 тирәһе кешене ҡабул итә. “Иртәнге сәғәт 8-ҙән киске сәғәт 8-гә тиклем ике сменала эшләгән кабинеттың буш торғаны юҡ”, ти процедуралар башҡа­рыусы шәфҡәт туташы Миләүшә Ғиләжева. Быйыл табиптарға буласаҡ хеҙмәттәштәре, Баш­ҡорт­остан дәүләт медицина университеты студенттары, ярҙамға килгән. Диана Шәрипова универ­ситеттың IV курсында уҡып йөрөүе менән бергә йәйге каникулда ярҙам итергә, тәжрибә тупларға теләк белдергән. Йәнәш кабинетта пациенттарҙы ҡабул иткән фельдшер Гөлназ Нади­ҡова һәр кемдең сәләмәтлек торошо менән ҡыҙыҡһына, сатурация кимәлен, ҡан баҫымын үлсәй.

Кабинеттан вакцина яһатып, ҡәнәғәт төҫ менән сыҡҡан участка лесничийы Илшат Лоҡмановтан ни өсөн бөгөн вакцина яһатырға тәүәккәлләүен белешәбеҙ. Ғүме­ренең күп өлөшөн урманда, саф һауала, тәбиғәт ҡосағында үткәргән мыҡты кәүҙәле, әзмә­үерҙәй егетте бында ниндәй ниәт алып килгән? “Вирус йәшен-ҡартын аяп тормай, кем булып, ҡайҙа эшләгәнеңде лә һанға һуҡмай. Үҙеңде генә түгел, ғаиләңде, яҡындарыңды мәкерле сирҙән ҡурсалау өсөн прививка яһатырға булдым, – тине ул. – Дөрөҫ эшләгәнмендер, тип уйлайым”.

“Кем аҙаҡҡы?” тип сиратҡа баҫ­ҡандар кәмемәй әле. Былай барһа, көҙгә тиклем коллектив иммунитет булдырыу моратына ла ирешербеҙ, моғайын. Дүртөй­лө­ләрҙең күпмеһе вакцина яһа­тып өлгөргән икән, белешәйек...

“Тәүге тулҡынға әҙер булмай сыҡтыҡ...”

Дүртөйлө үҙәк район дауа­ханаһының баш табибы Айҙар Рәлиф улы Хаматов “саҡырыл­маған ҡунаҡ”тың холоҡ-фиғелен, үҙенсәлектәрен белмәү арҡаһын­да тәүге осорҙа ниндәй ауыр­лыҡтар кисереүҙәре, мәкерле сирҙе ҡаршылауға әҙер булмау­ҙары, Дүртөйлө ҡалаһында ковид-госпиталде нисек тиҙ арала асыуҙары хаҡында һөйләне.

“Тәүге сирлеләрҙең һәр береһен исемләп белдек, дауалау серҙәрен өйрәндек, тәжрибә тупланыҡ. Хәҙер инде беҙ был хәйләкәр, яуыз “дошман”ды танып белеүҙән тыш, тейешенсә “ҡоралландыҡ”: бөтә һаҡланыу, йоғошһоҙландырыу саралары, препараттар, заманса ҡорамал­дар етерлек кимәлдә. 25 койка-урынға кислород үткәрелде. 12 үпкәне яһалма елләтеү аппаратын бушлай бирҙеләр. Заманса компьютер томографы алдыҡ. Тәүлек эсендә Кушнаренко, Саҡмағош, Дүртөйлө, Иглин райондарынан килгән йөҙгә яҡын кешене хеҙмәтләндерәбеҙ. Дарыу­ҙар ҡиммәт булһа ла, ҡытлыҡ тойолманы. Бер флаконы 50-60 мең һум торған препараттар ҙа бар.

Ошо осорҙа дүрт меңдән ашыу кеше сирҙе эләктерҙе. Ҡыҙға­нысҡа ҡаршы, ҡайһы бер ҡаты сирлеләрҙең ғүмерен һаҡлап ҡалып булманы. Үлем осраҡтары һәр саҡ ауыр кисерештәр уята, үҙеңә, һөнәреңә ҡарата ышанысты ҡаҡшата. Иң ауыр мәл, әлбиттә, ковидтың аңлайышһыҙ, үтә хәүефле тәүге тулҡыны булды. Ковид-госпиталь аша өс райондан 800-гә яҡын кеше үтте”, – тине Айҙар Рәлиф улы. Хәҙер был госпиталь юҡ инде, әммә эш табиптар өсөн  арта ғына.

“Эпидемия беҙҙе сыныҡтырҙы...”

– Эпидемиологик хәл хәүефле булыуға ҡарамаҫтан, медицина хеҙмәткәрҙәренең үҙ эшен тыныс, ғәҙәттәгесә башҡарыуы һиҙелә. Корона­вирустың эргәбеҙҙә йәшәүенә барыбыҙ ҙа күнектек, ахыры... Мәкерле сирҙең өсөнсө тулҡынына әҙерһегеҙме, Айҙар Рәлиф улы?

– Беҙ бөгөн эпидемияның яңы һынауҙарына әҙербеҙ, тип әйтә алам. Иң мөһиме – психологик яҡтан үҙебеҙҙе ныҡлы, ышаныслы тоябыҙ. Ике фильтр-бокста эшләүсе табиптар ауырыуҙарҙың хәл-торошон тикшерә, вирусҡа ҡаршы дарыуҙар менән тәьмин итә, дауа тәғәйенләй. “Ни өсөн бөгөн үҙебеҙҙе тынысыраҡ, ҡыйыуыраҡ тоябыҙ?” тигән һорауға яуап бер: илдә ошо хәүефле сирҙе туҡтатырлыҡ көскә эйә булған вакцина яһатыу дауам итә, Рәсәйҙең бер түгел, дүрт вакцинаһы бар, яңы препараттар уйлап табыу өҫтөндә даими эш бара.

Районыбыҙҙағы халыҡтың 60 проценты аңлы рәүештә вак­цинаның тәүге компонентын яһатты. Ә медицина хеҙмәт­кәрҙәренең 90 проценты прививкалы, сөнки улар һәр көн хәүеф менән йөҙгә-йөҙ осраша. Мин үҙем февраль айында уҡ “Спутник V” препаратын ҡаҙаттым.

– Айҙар Рәлиф улы, вакци­наларҙың сифатына зарар килмәһен өсөн ниндәй эштәрҙе башҡарырға тура килә?

– Быныһы ла бик етди эш. Бөтәһе лә инструкция буйынса башҡарыла, “һыуыҡ сылбыр” бер осраҡта ла өҙөлмәй. Махсус һыуытҡыстар алдыҡ. “Спутник V” вакцинаһы мотлаҡ 18 градус һыуыҡта һаҡланырға тейеш. Өс күсмә контейнерыбыҙ бар. Фельдшер-акушерлыҡ пункттарына ошо ҡорамалдар ярҙа­мында вакциналарҙы илтәбеҙ. Ауыл халҡының күпселеген алтмышты уҙған ололар тәшкил итә, уларҙың хәүеф төркөмөндә икәнлеген иҫәпкә алып, ветерандар араһында прививка яһатыуҙы киңерәк йәйелдерергә кәрәклеген аңлайбыҙ. Әлегә районда вакцина эшләткән халыҡтың ни бары 20 процентын өлкән йәштәгеләр тәшкил итә.

– Бәлки, ололар менән йы­шыраҡ осрашырға, дәртлән­дереү сараларын уйлап ҡарарға кәрәктер?..

– Урындарҙа эпидемиологик хәл торошо, сирҙең эҙемтәләре тураһында аңлатыу эше ойош­торолған, хеҙмәт коллективтары менән дә тығыҙ бәйләнеш булдырылған. Мәҫәлән, Ленин исемендәге хужалыҡ вакцина яһатҡан эшселәрен дәртләндереү өсөн икешәр мең һум аҡса бирергә ҡарар иткән. Әлбиттә, матди байлыҡ, аҡса, премия вәғәҙәләп кенә кешене ҡыҙыҡ­тырыу йәки мәжбүрләү мөмкин түгел. Барыһы ла һәр кемдең аңлы рәүештә хәлде баһалауы, үҙенең һәм ғаилә ағзаларының сәләмәтлеген хәстәрләү теләге менән бәйле.

– Һаулыҡ һаҡлау министр­лығы биргән бөгөнгө мәғ­лүмәтте генә алып ҡа­райыҡ: республикала тер­кәлгән 875 вирус ҡорбанының 703-өн тап алтмыш йәште уҙғандар тәшкил итә. Был һан көн дә үҙгәреп тора. Вирусты йоҡтормаһалар, ваҡытында прививка яһатҡан булһалар, моға­йын, күптәре бөгөн дә яҡындарын шатландырып, йүгереп йөрөр ине. Йәл...

– Бер вакцинаға ла “сир йоҡтороуҙан һаҡлаясаҡ” тип өмөт бағларға ярамай, әммә ул сирҙең ауыр эҙемтәләренән, үлемдән һаҡлаясаҡ. Һеҙ, вирусты йоҡтор­һағыҙ ҙа, йәшәйәсәкһегеҙ!

Мин бит үҙем дә был хәүефле сирҙе үткәрҙем, шуға күрә уның ағзаларға зарарын, эҙемтәләрен яҡшы күҙ алдына килтерәм, һис икеләнмәйенсә ата-әсәйемде вакцина яһатырға күндерҙем.

– Һеҙҙең менән бер сәғәткә яҡын әңгәмәләшеп ултырабыҙ, тик бер тапҡыр ҙа кадрҙар ҡытлығына зарланманығыҙ...

– Медицина тармағы өсөн шундай ҡатмарлы осорҙа ең һыҙғанып, сәғәт механизмы кеүек бер туҡтауһыҙ эшләгән коллегаларыма  рәхмәтлемен. Ысынлап та, кадрҙарға ҙур ҡытлыҡ булғаны юҡ, һуңғы өс айҙа ғына һигеҙ белгес килеүенә ҡыуандыҡ. Бишеһе – маҡсатлы белем алыу программаһы буйынса. “Ауыл табибы” программаһына ярашлы эшкә килеүселәр бар.

Беҙ бөгөн, онколог, эндокринолог белгеслеге буйынса йәш ғаилә эшкә килмәҫме икән, тип өмөтләнәбеҙ. Улар өсөн фатир ҙа әҙерләгәнбеҙ, рәхим итһендәр генә! “Һаулыҡ һаҡлау” милли проекты һөҙөмтәһендә алдынғы һанлы медицина ҡорамалдарына байыныҡ, ике рентген ҡорамалы, маммограф урынлаштырылды, кабинеттар ремонтланды. Әгәр ҙә бөгөндән йәнә “ҡыҙыл зона” асырға мохтажлыҡ килеп тыуһа, беҙ тулыһынса ғәҙәттән тыш хәлгә әҙер, 24 сәғәт эсендә ябыҡ зона пациенттарҙы ҡабул итә башлаясаҡ. Әммә күңелдә бындай киҫкен ваҡиға ҡабатланмаҫ, көҙгә тиклем коллектив иммунитет барлыҡҡа килтереү өсөн вакцина яһауҙы уңышлы та­мамларбыҙ, тигән өмөт ҡуҙы йәшәй. Беҙ ошоға өлгәшергә тейешбеҙ ҙә.

- Динә АРЫҪЛАНОВА әңгәмәләште.