Беҙ белмәгән серҙәр күп

Фән һуңғы йөҙ йылда тирә-яҡ мөхитте һәм кешене өйрәнеүҙә ғәйәт ҙур аҙымдар менән алға китте, әммә беҙҙең организм кешеләр аңламаған әллә күпме серҙе үҙендә һаҡлай. Кеше организмы тураһында, хатта ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә раҫланған булыуына ҡарамаҫтан, әҙәм ышанмаҫлыҡ, башҡа һыймаҫлыҡ факттар етерлек. Сәләмәтлек тураһында ҡыҙыҡлы ла, ғәжәп тә хәлдәр осрап тора. Бөгөн шуларҙың бер нисәһе менән таныштырабыҙ.

Стресс тирене лә “аямай”

Кеше тәрән ҡайғы, борсолоу кисергәндә, тәненең ҡысыуын тойоп, аптырауы ихтимал. Йыш ҡына хис-тойғолар кисереше тәндә сабыртма сығыуға сәбәпсе була. Организмда, стресҡа реакция булараҡ, гормональ һәм химик процестар башлана. Һөҙөмтәлә ҡан тамырҙары киңәйә һәм тирелә ҡыҙыл таптар барлыҡҡа килә.

Ҡояшлы көндө яратһаҡ та...

Барыбыҙ ҙа ҡояшлы йылы көн­дәрҙе көтөп алабыҙ. Һағындыра... Тик уға күҙлек кеймәйенсә ҡарау баш ауыртыуға, күреү үткерлеген ҡыҫ­ҡа ваҡытлы юғалтыуға, хатта күҙ­ҙәрҙе зарарлауға килтереүе ихтимал.

Ит тир еҫен көсәйтә

Һыйыр ите ашҡаҙанда һәм эсәк­лектә оҙағыраҡ эшкәртелә, шуға күрә был процесҡа аҙыҡ эшкәр­теүсе энзим һәм реагенттар ярҙам итә. Итте тарҡатыусы матдәләр эсәклеккә эләккәндән һуң ҡан һәм тиргә ҡушыла. Бактериялар менән бергә улар тән тиреһе еҫен көсәйтә.

Ни өсөн ирҙәрҙең хәтере юҡ ?

Күпселек ирҙәрҙең ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда хәтерһеҙерәк икәнлеге билдәле. Был хәлде йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренең юғары хә­үефе, ҡан баҫымының күтәрелеүе, тән массаһы индексы ҙурлығы ме­нән бәйләйҙәр, сөнки ошо сәбәп­тәрҙең барыһы ла баш мейеһе мөм­кинлектәренең иртә “ҡартайыуына” килтерә.

Оҙаҡ йәшәгең килһә...

Психологтар утыҙ йыл дауамын­да 70 мең кешене өйрәнгән. Экспериментта ҡатнашыусылар һорау­ҙар­ға яуап биргән, ә белгестәр шарт­лыса уларҙың кәйефен, сәлә­мәтлек торошон, йәшәү рәүешен билдәләгән. Тормошто яратыусан, оптимист ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙың башҡаларға ҡарағанда сама менән 50–70 процентҡа күберәк 85 йәшкә тиклем йәшәү мөмкинлеге асыҡланған.

Әлбиттә, бөтә әйтелгәндәр таны­шыу һәм өйрәнеү маҡсатында ғына һәм улар профессиональ медицина белемен алмаштырмай. Ҡыҙыҡ­һындырған һорауҙар буйынса бары табиптарға мөрәжәғәт итегеҙ.

Йәйге селләлә ҡайнар сәй эс...

Эҫе көндәрҙә ҡайнар сәй эсеү организмды һыуыта, ә туңдырма, киреһенсә, йылыта. Белгестәр был хәлде түбәндәгесә аңлата: әгәр һеҙ ҡайнар сәй эсәһегеҙ икән, тир тиҙерәк бүленә. Был организмды һыуытыуҙың тәбиғи механизмын яҡшырта. Тап ошо хәл кешене ҡояш һуғыуҙан һаҡлай ҙа инде.

Помидорҙар нурҙарҙан һаҡлай

Әгәр ҙә һеҙ помидор ашарға яратаһығыҙ икән, был сәләмәтлек файҙаһына. Уларҙың составын­дағы ликопин антиоксиданты – ультрафиолет нурҙарынан ҡурсалаусы тәбиғи һаҡсы.

Ысынлап та, тоғро дуҫ!

Ғалимдар йортта эт аҫрауҙы сә­лә­мәтлек өсөн дә файҙалы тип иҫәп­ләй. Гарвард медицина инсти­туты белгестәре әйтеүенсә, беҙҙең тоғро дуҫтарыбыҙ йөрәк сирҙә­ре­нән ҡурсалай. Тикшереүҙәр һөҙөм­тә­һендә эт хужаларының ҡан баҫы­мы түбәнерәк, холестерол һәм три­гли­церидтың кәмерәк булыуы асыҡланған.

Китап уҡығыҙ!

Көнөнә алты минут самаһы китап уҡыу стресс кимәлен 68 про­цент­ҡа кәметә, тип иҫәпләй белгес­тәр. Ҡатмарлы һәм абстракт төшөн­сәләрҙе аҡ ҡағыҙ биттәренән уҡыу мониторҙан уҡыуға ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ ҡабул ителә һәм нығыраҡ аңлашыла.

Динә АРЫҪЛАНОВА