Әле һаман бензин темаһын күтәреп маташалар

Уҙып барған аҙнала социаль селтәрҙәрҙә Евразия күсмә цивилизациялар музейын булдырыу Көньяҡ Урал тарихына ҡаршы килә тигән белдереүҙәр барлыҡҡа килде. Яҙма авторы раҫлауынса, төбәк тәү сиратта боронғо металлургия һәм ҡалалар үҙәге булған, ә күсмә цивилизация темаһы көсләп тағыла һәм “ысын тарих”ты ҡыҫырыҡлап сығара. Ысынбарлыҡты “Фактчекинг по-башкирски” каналы тикшерҙе.

Бындай фекерләүҙәрҙә төп хата – бер нәмәне икенсеһенә ҡаршы ҡуйырға тырышыу.

Эйе, Көньяҡ Урал бронза быуаты ҡомартҡылары, боронғо металлургия һәм археологик комплекстары менән билдәле. Әммә был күп быуаттар дауамында Башҡортостан биләмәһенең Евразияның күсмә мәҙәниәтен формалаштырыуҙың мөһим төбәктәренең береһе булыуын бер нисек тә юҡҡа сығармаған.

Бынан тыш, тарихсылар үҙҙәре башҡорттарҙы бер һүҙ менән генә – “күскенселәр” йәки “ер эшкәртеүселәр” тип тасуирлап булмай тип һыҙыҡ өҫтөнә ала. Тарих фәндәре докторы Булат Аҙнабаев билдәләүенсә, башҡорттар ярым күсмә халыҡ булған. Улар йәйләүҙәргә миҙгелле күсенеүҙәр яһай, ә XVII быуаттан халыҡтың байтаҡ өлөшө игенселек менән әүҙем шөғөлләнә. Шул уҡ ваҡытта, ултыраҡ тормошҡа күскәндә лә, башҡорттар күсмә цивилизацияның мәҙәниәтен, йолаларын һәм донъяға ҡарашын һаҡлап ҡала.

Йәғни игенселек, һөнәрселек, солоҡсолоҡ, металлургия һәм күсмә тормош бер-береһенә ҡаршы килмәй. Улар - бер тарихи картинаның төрлө яҡтары.

Яҙма авторының тағы бер тезисы – музей башҡорттарҙы “исемһеҙ күсмә халыҡ” итеп күрһәтә. Әммә музейҙың концепцияһы киреһен раҫлай. Һүҙ айырым халыҡ тураһында ла, Башҡортостан тарихын далалар тарихы менән алмаштырырға тырышыу тураһында ла бармай. Евразия музейы күсмә цивилизацияға ҙур мәҙәни күренеш булараҡ арналған, уның бер өлөшө булып быуаттар дауамында үҙ асыллы башҡорттар ҙа торған.

Тарихсылар башҡорт йәмғиәтенең башҡа күсмә халыҡтарҙан айырылып тороуын билдәләй. Ул миҙгелле күсенеүҙе хужалыҡ ултыраҡлығы менән берләштерә, ырыу үҙидараһын, йыйындар институтын һәм Көньяҡ Уралдың таулы ландшафты менән айырым бәйләнешен һаҡлап ҡала.

Евразия күсмә цивилизациялар музейы Көньяҡ Уралдың бөтә тарихи мираҫы тураһында һөйләргә тейеш түгел. Авиация музейы космонавтика тарихын юҡҡа сығармаған кеүек, археология музейы ла тыуған яҡты өйрәнеү музейын алмаштыра алмай. Һәр береһенең махсус фәнни нигеҙе бар.

Бер телеграм-каналда видеоролик таратылды, унда Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров республиканың һәр районында “ғәскәрҙәрҙе комплектлауҙың территориаль үҙәктәре” булдырылыуы һәм мобилизация эшен көсәйтеү тураһында хәбәр итә. Был – ялған!

Ролик нигеҙе итеп 2023 йылдың 29 июлендә Радий Хәбировтың сәхифәһендә баҫылған реаль видео алынған. Ул саҡта республика Башлығы ДХР-ҙа була, унда М. Шайморатов исемендәге беренсе башҡорт ирекле батальоны яугирҙәре менән осраша. Унда һүҙ бер нисә ай дауамында хәрби хәрәкәттәрҙән сыҡмаған яугирҙәргә ярҙам итеү, шулай уҡ уларға наградалар тапшырыу тураһында бара.

Ялған роликта оригиналь видеояҙма өҫтөнә яһалма зиһен ярҙамында эшләнгән тауыш һалынған.

Өҫтәүенә ялған шул тиклем насар эшләнгән, уны таныу бер ниндәй ауырлыҡ тыуҙырмай. Тауыш Радий Хәбировтың ысын тауышынан һиҙелерлек айырыла, интонациялар тәбиғи түгел, ә ирен хәрәкәттәре әйтелгән һүҙҙәр менән тап килмәй.

Шуныһы, алдаҡ авторҙары бының менән генә тынысланмай, ялған видео менән бергә улар, имеш, “Башинформ” мәғлүмәт агентлығы баҫтырған тигән яҙманы ла сығара. Республикала мобилизация саралары көсәйтелә, тигән ялған яңылыҡ “Башинформ” стилендә биҙәлә. Шулай уҡ республика Башлығы “указы” фотоһүрәте лә беркетелә. Әлбиттә, был да ялған. “Башинформ”дың фирма стилен файҙаланыу - ялғанға ысынбарлыҡ төҫө бирергә тырышыу.

Республикала яғыулыҡҡа бәйле ығы-зығы баҫыла барған арала, фейкометтар уны ялған мәғлүмәт таратыу өсөн сәбәп итеп ҡулланыуын дауам итә. Интернетта Стәрлетамаҡта “Ковчег” социаль ярҙам үҙәгенең бушлай ашханаһы эшен туҡтатыуы хаҡында яҙалар. Сәбәбе – аҙыҡ-түлек һатып алыуҙан алып ашты таратыуға тиклемге бөтә логистиканы боҙған бензин етешмәү. Был дөрөҫ булмаған мәғлүмәт.

Стәрлетамаҡта яғыулыҡ менән барыһы ла тәртиптә. Бер тәүлектә генә лә ҡалаға туғыҙ бензовоз килгән, “Башнефть” компанияһының бөтә һигеҙ заправкаһы ла штат режимында эшләгән, бензин бөтә яғыулыҡ ҡойоу станцияларында ла булған. Ә ашхана ремонт арҡаһында ябыла. “Ковчег”та эштәрҙең ваҡытлыса һәм техник сәбәпле булыуын аңлаталар. Бурса һаласаҡтар һәм ашхана ошо аҙнала уҡ асыласаҡ, тигән үҙәк етәксеһе. Социаль ярҙам үҙәге эшмәкәрлеген туҡтатмай. Мохтаждарҙың барыһы ла штат режимында мөрәжәғәт итә ала.

Өфө блогеры социаль селтәрҙә йөклө ваҡытында уға гестацион шәкәр диабеты диагнозы ҡуйылыуы хаҡында һөйләне. Уға инсулин кәрәк була. Әммә, әйтеүенсә, Өфөлә ул бер дарыуханала ла булмаған. Инсулинды льгота буйынса ла, аҡсаға ла ала алмай. Ике шприц-ручканы таныштары аша таба. Яңылыҡты тиҙ арала республиканың һаулыҡ һаҡлау системаһы тирәләй паника тыуҙырыу өсөн сит агент ресурстары тотоп ала.

Ысынбарлыҡта хәл нисек булған? Яҙма 29 майҙа сыға. Пациент эндокринологка килә, рецепт ала һәм 4 июндә үк препаратты ала. Ул 2026 йылдың 24 июленә тиклем тәьмин ителгән була.

2026 йылдың 1 июленә препарат келәттә һәм һатыу пункттарында бар. Республикала шәкәрҙе кәметеүсе препараттарға бәйле проблемалар юҡ. Йөклөләр уларҙы диабет менән сирләгән башҡа пациенттар менән бер рәттән льгота сиктәрендә ала. Йәш әсәй мөрәжәғәт иткән мәлдә ваҡытлыса тотҡарлыҡҡа юлыға йәки тиҙ арала консультация алмай. Әммә был дефицит та, көрсөк тә түгел. Был - ҡыҫҡа ваҡыт эсендә хәл ителгән ябай осраҡ.

Был аҙнала телеграм-каналдарҙың береһендә яҙылыусының хәбәрен баҫтырып сығарҙылар: йәнәһе, республика Башлығының Салауатҡа сәфәре ваҡытында яҡын-тирәләге райондарҙа бензин бөтә заправкаларҙа ла булған, ә икенсе көндө үк ул юҡҡа сыҡҡан тиерлек, шул сәбәпле заправкаларҙа сираттар барлыҡҡа килгән.

Ысынлап шулаймы? "Фактчекинг по-башкирски" каналы хәбәр итеүенсә, көн дауамында айырым яғыулыҡ ҡойоу станцияларында сираттар күҙәтелгән. Әммә был яғыулыҡ етешмәүгә бәйле түгел. БПЛА һөжүме хәүефе режимы арҡаһында бер ҙур селтәрҙең ҡайһы бер АЗС-тары ваҡытлыса эш режимын үҙгәртә. Водителдәр күрше станцияларҙа яғыулыҡ тултыра башлай, шуға күрә уларға йөкләнеш һиҙелерлек арта.

Шул уҡ ваҡытта эшләп торған заправкалар тулы күләмдә яғыулыҡ менән тәьмин ителгән. Бынан тыш, ҡайһы бер водителдәр, унда запастар күберәк тип уйлап, трассаға барырға ярата. Шуға күрә яғыулыҡ етешмәүе тураһында һөйләргә нигеҙ юҡ.