Ашыҡтырыу - һәр ваҡыт ялған билдәһе

Уҙған аҙна башында Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров уҙғарған Хөкүмәттең аҙналыҡ оператив кәңәшмәһендә Республикаға идара итеү үҙәге (ЦУР) эшмәкәрлеге йүнәлештәре тикшерелде. Эшмәкәрлек тураһында Башҡортостан Башлығының Социаль коммуникациялар буйынса идаралығы начальнигы Елена Прочаковская һөйләне.  

Сығышты ҡарағандан һуң “Пруфы” баҫмаһының “Однажды в Башкирии” каналы “тәрән” аналитика бирҙе: "5500 дәүләт пабликтары 746 миллион ҡарау йыйҙы – шәпме, юҡмы?” Автор "был бик түбән күрһәткес” тигән һығымтаға килә, сөнки бер яҙылыусы һигеҙ ай эсендә постарҙы 13 тапҡыр ғына күрә. Һандар, уларҙы тикшерә башлағанға тиклем, ышандырырлыҡ күренә.

“Фактчекинг по-башкирски” каналы тикшерҙе лә. Бына нимә килеп сыға. Арифметикаға иғтибар итәйек: 746 миллион ҡарауҙы 7 миллион яҙылыусыға бүлһәк, һигеҙ айҙа бер яҙылыуға 107 ҡарау, йәки айына яҡынса 13 ҡарау килеп сыға. Ә автор ярты йыл эсендә 13 һәм айына 1,6 тип һанай. Хата һигеҙ тапҡырға тиерлек. Был иң ябай ғәмәл, уны калькуляторҙа биш секундта тикшерергә мөмкин.

Әммә был да иң мөһиме түгел. Автор ете миллион яҙылыусы ул ете миллион уникаль кеше тип иҫәпләй. Ысынында, был 5500 пабликтың яҙылыусыларының суммаһы. Бер кеше үҙенең мәктәбе, поликлиникаһы, районы, министрлығы һәм тағы ла тиҫтәләгән башҡа пабликка яҙыла ала, һәм был һандарҙа ул һәр тапҡыр яңынан иҫәпләнә. Автор баштан уҡ хаталана, шуға күрә уның артабанғы бөтә иҫәпләүҙәре мәғәнәһеҙ.

Һәм Һаулыҡ һаҡлау министрлығы менән ауыл мәктәбе паблигының уртаса күләмен бер һан менән үлсәү бик сәйер. 500 кеше йәшәгән ауыл өсөн 500 кешенең бер мөһим хәбәрҙе ҡарауы – ул ғәмәлдә йөҙ процентлы күләм. Әммә автор быны һиҙмәй, сөнки бөтәһен дә бер-бер артлы бер өйөм тип иҫәпләй.

Дәүләт пабликтары блогерҙар түгел. Уларҙың бурысы - лайк йыйыу түгел, ә тиҙ арала кешеләргә яҡтылыҡтың һүндерелеүе, юлдарҙы ремонтлау, поликлиникалар эше, властарҙың ярҙам саралары, ҡарарҙары тураһында һәм башҡа мөһим мәғлүмәт еткереү. 5500 паблик, 746 миллион ҡарау – был Башҡортостан халҡы менән һәйбәт эшләгән тура бәйләнеш системаһы. Ә уны дөрөҫ булмаған иҫәпләүҙәр аша “таҙа һыуға сығарырға” тырышыу - көлкө.

Һығымта бер: быны яҙған кеше йә математика менән дуҫ түгел, йә яңғырауыҡлы баш өсөн белмәмешкә һалышалар.

Мутлашыусылар Башҡортостандың өлкән йәштәге халҡын талауҙы дауам итә. Сираттағы ҡорбан – Әбйәлил районынан 79 йәшлек пенсионер. Ул миллион һумдан ашыу аҡсаһын юғалтҡан.

Схема билдәле. Тәүҙә пенсионерға Социаль фондтың ялған хеҙмәткәре шылтырата һәм пенсияны ҡайтанан иҫәпләү һылтауы менән СМС-тан кодты әйттерә. Һуңынан һөйләшеүгә “көс структураһы вәкиле” инә, шикле операция һәм иҫәпте ябыу тураһында хәбәр итә. Пенсионер ҡатынды аҡсаһының хәүеф аҫтында булыуына ышандыралар, һәм уларҙы ҡотҡарыуҙың берҙән-бер юлы – бөтә аҡсаны алып, курьерға бирергә һәм “хәүефһеҙ иҫәпкә” күсерергә. Ул шулай эшләгән дә. Курьер аҡсаны алып, юғала.

Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығында сираттағы тапҡыр иҫкә төшөрәләр: бер ниндәй “хәүефһеҙ иҫәп” юҡ. Банктарҙың һәм дәүләт органдарының ысын хеҙмәткәрҙәре бер ҡасан да аҡса күсереүҙе һорап шылтыратмай һәм курьерҙар ебәрмәй. Әгәр һеҙгә был хаҡта әйтә башлаһалар, шунда уҡ трубканы һалығыҙ.

Һәм тағы бер мөһим нәмә: мутлашыусылар йыш ҡына интернет аша курьер итеп ябай кешеләрҙе яллай, уларға еңел эш хаҡы вәғәҙә итәләр. Әгәр һеҙгә кемдеңдер аҡсаһын алып, “хәүефһеҙ иҫәпкә” күсерергә тәҡдим итәләр икән, белегеҙ: һеҙ енәйәттә ҡатнашыусы булып китәһегеҙ. Бының өсөн енәйәт яуаплылығы янай.

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бының кеүек осраҡтар бик ныҡ йышайҙы. Мәҫәлән, күптән түгел генә Сибайҙа махсус хәрби операция ҡатнашыусыһының тол ҡалған ҡатыны “түләмдәр” һәм “хәүефһеҙ иҫәп” менән оҡшаш күп баҫҡыслы схема буйынса 2,1 миллион һумдан ашыу аҡсаһын юғалтты.

Бик иғтибарлы булырға, айырыуса өлкәндәргә һәм балаларға мутлашыусылар схемалары тураһында ныҡлы аңлатырға кәрәк.

Һуңғы ваҡытта мутлашыусыларҙың йәнә бер алдағы тураһында билдәле булды. Улар ҡулланыусыларға Wildberries һәм Ozon-дың “ашығыс яңыртыуҙары”на һылтанмалар ебәрә башланы. Хаттарҙа һәм хәбәрҙәрҙә түләү, һанлы һум һәм блокировкалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар менән ҡурҡыталар. Ысынбарлыҡта, был ҡушымта-шпион, ул телефондағы бөтә мәғлүмәттәрҙе урлай ала.

Хәтерегеҙҙә тотоғоҙ: рәсми ҡушымталар App Store һәм Google Play аша ғына яңыртыла. Хаттарҙан, мессенджерҙарҙан һәм СМС-хәбәрҙәрҙән һылтанмалар булмай.

Мәғлүмәтте тикшерегеҙ һәм яҡындарығыҙҙы ла шуға өйрәтегеҙ.