Мортаза Рәхимов (Документаль романдан өҙөктәр)

Оҙон солан, ике яҡтан ишектәр теҙел­гән, ишектәрҙә фамилиялар яҙылған ҡағыҙ йәбештерелгән. Бакиров У.Н., Габриелов С.И. тип яҙылған ишекте асты хужа. Бында ике кеше ултырамы икән ни, тип уйлап алды Мортаза. Юҡ икән. Беренсе ишек ҡабул итеү бүлмәһенеке ине. Унда бер ҡатын машинкала нимәлер баҫа. Бакиров бүлмәнең һул ҡабырғаһындағы ишекте асты. Оҙон өҫтәл, ике яғында ултырғыстар. Иң башта ла ҙур өҫтәл бар, уныһына бәләкәйе терәтелгән. Шуның янындағы ултырғыстан урын тәҡдим итте бүлмә хужаһы, үҙе ҡунаҡҡа ҡаршы урынға терәлде.

– Һинең исемең Урал бит әле, – тине Мортаза. – Бына атайыңдың исемен онотҡанмын.

– Насир ине минең атай.

– Эйе. Хоҙайбирҙин ауылынан.

– Тап шулай.

– Онотмағанмын әле. Юҡһа минең хәтер исемдәргә һай. Нимә нисек булғанын иҫләйем, исемдәрҙе онотам да ҡуям.

– Күп йылдар начальник булып, сек­ретарың кемдең кем икәнлеген әйтеп торғанға шулай ул. Баш бит иҫәр түгел. Кемдер берәү шыбырлап әйтеп торғас, ни эшләп хәтерҙә ҡалдырһын ул.

– Һин философия фәндәре кандидаты бит әле?

– Эйе. – Хәҙер Бакиров аптыраны. – Ҡайҙан беләһең? Мин һиңә быны әйткәнем юҡ ине һымаҡ.

– Философтарса һығымта яһайһың, шунан әйтәм.

Икәүләшеп рәхәтләнеп йылмайыштылар.

– Ниндәй эш менән йөрөйһөң, Мортаза Ғөбәйҙуллович?

– Крюковҡа килгәйнем.

– Ни йомошоң төштө?

Рәхимов бөтөнөһөн дә энәһенән-ебенә тиклем һөйләне лә бирҙе. Үҙенә еңел булып ҡалды. Күңел кисерештәрен тышҡа сығара алмай йөрөгән икән.

Бакиров һис бүлдермәй тыңланы ла, һүҙ бөткәс, бер аҙ шым ғына ултырҙы. Шунан:

– Сетерекле генә икән хәлең, – тине. – Крюковҡа инеп, мәсьәләңде хәл итә алырыңа ышанып бөтмәйем.

Мортаза һағайҙы.

– Аңламаҫтай бәндәме ни?

– Аңлай ул, тик һыр бирмәҫ. Мәскәү кешеһе бит. Үҙәк комитетта эшләгән. Мәскәү халҡы улар әйткән һүҙ һис шикһеҙ үтәләсәк тип өйрәнгән. Шуға һинең хәлеңде аңларға мөмкин ул, тик алдан әйткән һүҙенән ҡайтмаҫ. Өлкә комитет секретары, бигерәк тә Үҙәк комитеттан килгән секретарь нисек инде яңылышһын, тип уйлай ул.

– Һы, ҡайһылайтып ҡарарға һуң? Эшселәргә тип һалдырған бинаны әллә кемдәргә тоттороп ҡуйырғамы инде?

– Бынан сығыу юлы бар хәҙер.

– Ниндәй?

– Партияның Үҙәк комитеты үҙгәртеп ҡороуға, демократияға йөҙ борорға ҡушты бит. Шуны эшләргә кәрәк.

– Нисек итеп?

– Дауахананың бинаһын тартып аласаҡтарын хеҙмәт коллективына еткерергә кәрәк. Нимә әйтер эшселәр?

– Әлбиттә, етәкселәрҙе әрләйәсәк. Нисәмә йыл көтөп алған объект сит ҡул­дарға китһен әле. Өҫтәүенә эшселәрҙең хеҙмәт хаҡы иҫәбенә һалынған бит ул. Асыҡтан-асыҡ эш хаҡы ҡырҡылмаған, әлбиттә. Әммә төҙөлөш алып барылмаһа, шул аҡсаны эш хаҡын арттырыуға тотонорға булыр ине.

– Ана шул мәсьәләләрҙе хеҙмәт коллективы йыйылышына сығарырға кәрәк. Әгәр йыйылыш риза булһа, бинаны ал­һындар әйҙә. Булмаһа... Ҡайһылайтаһың, завод хужаһы – уның хеҙмәт коллективы, нимә әйтә, шул була.

– Бик аҡыллы фекер был.

– Эшселәр үҙҙәренең сығышында директорҙың мәмәй ауыҙ икәнлеген, дауахана бинаһын һаҡлап ҡалыу өсөн бер нәмә лә эшләмәүен тәнҡитләп тә ебәр­һәләр...

– Быныһын улар, Урал Насирович, беҙҙән башҡа ла булдырырҙар.

– Хеҙмәтсәндәрҙең йыйылышына өлкә комитет секретары Крюковты саҡырһағыҙ, бик килешер ине. Хеҙмәт коллективын тыңлағас, үҙенең теге саҡта әйткән фекерен үҙгәртеүе бик мөмкин.

Ошо һөйләшеүҙән һуң Рәхимов өлкә комитет секретары янына инеү тураһында уйлап та ҡараманы, тура заводҡа ҡайтты ла профком рәйесен саҡыртып алды һәм дауахана бинаһын тартып алыуҙары ихтималлығын әйтте. Бүтән һүҙҙең кәрәге лә булманы, ҡалғанын профком үҙе эш­ләне. Цех һайын коллективтарҙың йыйылышы уҙҙы, бинаны биреү йә һаҡлау мәсьәләһен ҡаранылар, дөйөм завод йыйылышына делегаттар һайланылар, ҙур йыйылыштың көнөн билдәләнеләр һәм уға өлкә профсоюз комитетынан вәкилдәр саҡырҙылар. Профком быға өҫтәп, Өфө ҡала советына, партияның ҡала комитетына һәм өлкә комитеттың беренсе, икенсе секретарҙарына йыйылышҡа саҡырыу ҡағыҙҙары ебәрҙе.

Йыйылыш үткәндең иртәгәһенә Рәхи­мов, Бакировҡа әйтмәк булып, өлкә комитетҡа шылтыратты.

– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Урал Насировичты телефонға саҡыра алмайым, – тине ҡатын-ҡыҙ тауышы.

– Нишләп?

– Урал Насирович башҡа өлкә комитетта эшләмәй.

– Ҡайҙа эшләй?

– Белмәйем. Теләһәгеҙ, өйөнә шыл­тыратығыҙ.

– Телефонын бирәһегеҙме?

– Рәхим итегеҙ.

Бакиров, телефон шылтырағанын көтөп кенә ултырған кеүек, трубканы шунда уҡ алды.

– Урал Насирович, һин нишләп эштән киттең?

– Үҙгәртеп ҡороу бара бит. Ҡайһы берәүҙәр быны элекке кадрҙарҙы ҡыуыуҙан башларға булды. Шуның беренсе ҡорбаны мин.

– Иҫәрҙәр, – тип быға үҙ баһаһын ҡуйҙы Рәхимов. – Һинең кеүек кадрҙы ҡыуғас, нимәне һәм нисек үҙгәртеп ҡорорҙар икән һуң?

– Әллә инде. Күҙ күрер. Ә мин һеҙҙе ҡотлайым.

– Нимә менән?

– Крюковты еңеүегеҙ менән.

– Белеп тораһың, әй.

– Республика радиоһы һөйләне.

– Ни тине?

– Хеҙмәт коллективы завод төҙөгән бинаны үҙҙәрендә һаҡлап ҡалырға ҡарар сығарҙы. Был милек эшсе коллективтыҡы, уға берәүҙең дә ҡул һуҙырға хаҡы юҡ, тинеләр. Йыйылышта ҡатнашҡан өлкә комитет секретарҙары Хәбибуллин менән Крюков халыҡ демократияһын хуплап сығыш яһаған икән.

– Эйе, ул икәү йыйылышҡа халыҡ беҙҙең һүҙҙе дөрөҫ аңламаған, тип бик туҙынып килгәйне лә, эшселәр туп-тураһын бәреп әйтә башлағайны, кике­ректәре шиңде, – тине Рәхимов.

– Ә һиңә рәхмәт әйттеләрме һуң?

– Көтөрһөң. Мине бәргеләнеләр генә, ҡайһы ерең ҡысый.

– Уныһына түҙеп булыр. Иң мөһиме – эш эшләнгән.

Ошонан һуң Рәхимов оҙаҡ уйланып йөрөнө. Нимә һуң ул социалистик милек? Ғөмүмән, нимә һуң ул социализм һәм коммунизм? Үҙемде белә-белгәне бирле ошо ҡоролоштоң өҫтөнлөгө тураһында һөйләнеләр, беҙ шуға ышандыҡ. Тик ниңә торған һайын аламараҡ йәшәйбеҙ һуң беҙ? Ҡайһы ғына магазинға инмә, сират, ә кәштәләр буш тиерлек. Ни өсөн шулай?

Владимир Ленин яҙғанса, социалистик революция айырым бер илдә еңеүе ихтимал. Тимәк, уның айырым бер предприятиела, айырым колхозда, совхозда ла булыуы мөмкин. Әгәр шулай икән, республиканың партия ойошмаһы баш­лығы ни өсөн беҙҙең завод үҙенә тип һалған бинаны тартып алырға яҫҡына һуң? Имеш, социаль ғәҙеллек булырға тейеш. Бер коллектив үтә ныҡ яҡшы, икенселәр алама йәшәргә тейеш түгел. Тигеҙлек талап ителә. Ул булһын өсөн берәү яҡшы эшләп алған килемен эшләргә ялҡауланып килемһеҙ ҡалғандар менән бүлешергә бурыслымы? Ошо, имеш, социаль ғәҙеллек. Бындай “ғәҙеллек” ялҡауҙар йәмғиәтен тыуҙыра. Әҙәм бит шундай йән эйәһе, ул һәр ваҡыт аҙыраҡ эшләп, күберәк алмаҡсы була. Баш­ҡорттар бындай күренеште “нәфсеңде тыя белмәү” тип атай. Ә нәфсе кеше мейеһенә тыумыштан һалына һәм унан берәү ҙә ҡотола алмай. Дөрөҫ, тик Ҡөрьән генә нәфсене ауыҙлыҡларға саҡыра. Бүтән бер генә дин дә нәфсене тыйыу тураһында өндәшмәй.

Коммунизм тәғлимәтен уйлап сыға­рыусылар: коммунизм – ул һәр кем хәленән килгәнсә хеҙмәт итә, һәр кем күпме теләй – шул тиклем байлыҡ тотона алған йәмғиәт, тип белдерә. Тимәк, бая әйткән ялҡауҙар йәмғиәтенең тап үҙе инде. Кешене ялҡаулыҡҡа өйрәтеп тораһы юҡ, үҙе өйрәнә. Нәфсе йәмғиәтте талай ғына. Ә бөтә ялҡауға ла нимә кәрәк шуны булдырырлыҡ байлыҡты кем барлыҡҡа килтерер икән һуң?

Ай-һай, коммунистик йәмғиәт тигәне лә, социализм тигәне лә утопия түгелме һуң?

Танышыуҙан

башланды

Рәхимов бығаса ошо төшөнсәләр тураһында бик уйланмай торғайны. Бөтә фекере, уйлау һәм табыу һәләте заводты көйлө эшләтеүгә, хеҙмәтсән коллективтың торған һайын яҡшыраҡ эшләүен һәм йәшәүен тәьмин итеүгә йүнәлтелгәйне. Ә оло йәмғиәт донъяһы нисектер ситтәрәк ҡала килде. Әммә уны урап уҙыу мөмкин түгел икән шул. Йәмғиәттә йәшәп, унан ситтә тороп булмай.

Беҙҙең бурыс — кеше менән эшләү, уның аҡылын ғына түгел, күңелен дә үҙеңә, заводҡа бороу, тип әйтә килде Рәхимов һәм үҙе шунан тайпылманы. Был бигерәк тә кадрҙар менән эштә күренде. Әлбиттә, бары менән байрам тигән һымаҡ ҡына йөрөргә була. Әммә тотонғанды эш итәм, заводты күтәрәм ти икәнһең, донъяның тотҡаһы булырҙай кадрҙар табырға, үҫтерергә, тәрбиәләргә кәрәк. Рәхимов иң алда Өфө дәүләт нефть техник институтынан сыҡҡан, бөгөн илдең төрлө тарафтарында йөрөгән кешеләрҙе, мөмкин булһа, ҡайтарырға кәрәк, тине. Бының өсөн тәүҙә үҙҙәренән ситтә йәшәгән кешеләр тураһында мәғлүмәт әҙерлә­неләр. Ҡараһалар, Өфөнән сыҡҡан ҙур дәрәжәле кешеләр ҙә байтаҡ икән.

Яҡташлыҡ хисен файҙаланырға ын­тылған бер ул ғына түгел ине. Рәхимов Өфө нефть эшкәртеү заводының баш инженеры булып эшләгән саҡта уҡ уның үҙен тыуған яғы Күгәрсен районынан килеп таптылар. Мортаза Ғөбәйҙулла улы менән танышырға заводҡа ул саҡта партияның Күгәрсен райкомының беренсе секретары Исмәғил Ғәбитов “Ҡыҙыл бай­раҡ” колхозы рәйесе Рамаҙан Әбдрәхимов менән килде. Күрештеләр, һөйләштеләр. Исмәғил уны иленә ҡайтып йөрөргә саҡырҙы. Ә үҙҙәре тәүҙә Рәхимовтың туғандарын барып күргән, йәшәйештәре менән танышҡан, мохтажлыҡтарын бе­леш­кән. Ауылда ниндәй ярҙам көтһөндәр инде, беренсе сиратта – бесән, утын әҙерләргә ярҙамлашһалар, шул етә. Элек был эште Мортаза Рәхимов үҙе башҡара торғайны. Был юлы ул эште Тәүәкәндә “Ҡыҙыл байраҡ” колхозы күтәргән. Әйткәндәй, бер Тәүәкәндә генә түгел, райондың һәр ауылында ошондай ярҙамды ойоштортҡайны Ғәбитов.

Мортаза Ғөбәйҙулла улының ауылға ҡайтасағы билдәле булды. Исмәғил уны райондың ситендә ҡаршыланы. Быны күреп, Рәхимовтың да күңеле күтәрелде. Бығаса ундай иғтибар теймәй торғайны бит. Ауылға ҡайтһа, унда бесән менән һалам килтерелгән, яғыр утын да әҙер.

– Инде әйт, минән ни кәрәк? – тине Рәхимов.

– Кәрәкмәй. Был хәстәрлек яҡташтарға беҙҙең ихтирам билдәһе генә.

– Ярар. Ярҙам кәрәкһә, килерһең. Бензин, солярка, битум шунда...

Ауыл ере өсөн быларының кәрәге сикһеҙ. Юл төҙөлөшө өсөн Күгәрсен ра­йоны әллә күпме битум алды. Алды тип, Рәхимов уны махсус автомашиналарға тейәп оҙаттырҙы. Шунан ҡыҙыуланды ла инде юл төҙөлөшө. Ауылдар араһына, урамдарға асфальт түшәү башланды.

Күгәрсен районы етәкселәре менән тығыҙ аралашыу Рәхимовтың ауыл иҡтисадына ҡыҙыҡһыныуын арттырҙы. Уҙған быуаттың һикһәненсе-туҡһанынсы йылдарында ауыл хужалығындағы дөйөм хәл ҡатмарлы һәм көсөргәнешле ине. Был иң алдан эре мәсьәләләрҙең хәл ителмәүенә бәйле булды.

Аграр секторҙы тамырынан үҙгәртеү сәнәғәт менән ауыл хужалығындағы иҡти­сад мөнәсәбәтенә тулыһынса бәйләнгән. Ауылда хеҙмәт шарттары, уға түләү һәм тормош үҙе, айырып алғанда, социаль-мәҙәни объекттар менән тәьмин итеү ҡаланыҡынан ныҡ түбән булып ҡалды. Башҡортостанда, мәҫәлән, торлаҡтың ни бары 6 проценты йылы һыу, 18-е – канализация, 36-һы – һыу үткәргес, 40 проценты үҙәктән йылытыу менән тәьмин ителгән. Ошоноң өҫтәүенә һуңғы йыл­дарҙа ер аҫты һыуҙарының нефть һәм химия предприятиелары тарафынан бысратылыуы арҡаһында производство һәм көнкүреш өсөн эсәр һыу проблемаһы барлыҡҡа килде. Ул саҡта автономиялы республиканың 14 районында ҙур һыу үткәргестәр төҙөү мәсьәләһе алға баҫты.

Социаль ғәҙелһеҙлектең башы иҡти­садтың аграр секторы менән бүтән өлкәләр араһында яраҡһыҙ алмашыуҙа ятты. Ул һәр ерҙә күренә ине: план­лаштырыуҙа, хаҡтар сәйәсәтендә, тех­никаның, төҙөлөш материалдары менән ашламаларҙың ҡиммәтлегендә, матди-техник тәьминәттә.

Ашлыҡҡа дәүләт заказы була тор­ғайны. РСФСР Министрҙар Советы билдәләгән күләмдә иген әҙерләү өсөн гектарынан кәмендә 26 центнер уңыш йыйырға кәрәк ине, бындай кимәлгә ауыл хужалыҡтары бер ваҡытта ла сыҡҡаны булманы. Ни эшләргә һуң? Ысынбар­лыҡтан сығып эш итергә кәрәк ине. Белгестәр иҫәпләүенсә, ауыл хужалығын комплекслы алып барыу өсөн Баш­ҡортостанда игенгә дәүләт заказы күп тигәндә 1 миллион 600 мең тонна булырға тейеш. Күренеүенсә, бөтәһе тарафынан да әрләнгән дәүләт заказын көслөк менән билдәләү республикалағы иген хужалығын бик ауыр иҡтисад хәленә ҡалдыра торҙо.

СССР-ҙың Хаҡтар буйынса дәүләт комитеты өлкә һәм крайҙарҙың тәҡдимдәрен һәм үтенестәрен иҫәпкә алмайынса төп ауыл хужалығы продукттарына яңы хаҡ­тар индерергә булып китте. Башҡортостан өсөнсө зонала ине, ә күрше Пермь һәм Свердловск өлкәләре, Удмурт АССР-ы – бишенселә. Икенсе төрлө әйткәндә, Татарстан һәм Ырымбур, Силәбе өлкәләре менән сиктәш хужалыҡтарҙа республика эсендәге бүлем буйынса икенсе зона хаҡтары, ҡара тупраҡлы булмаған зонаға ҡараған 22 районға дүртенсе зона хаҡтары тейәсәк. Һөҙөмтәлә Башҡортостан хужа­лыҡтарының 75 проценты алдан уҡ зыянлы эшкә, былай ҙа үтә ҡыйын финанс хәлде бөтөнләй бөлгөнлөккә төшөрөүҙе күҙаллау килеп сыға ине.

Бында мәсьәләнең сәйәси яғы мөһим. Социаль һәм иҡтисад хәлдәренең насар­лығы арҡаһында республиканың төп милләт кешеләре күпләп күрше өлкәләргә китте. Был демографик хәлде һәм милли мөнәсәбәтте ҡатмарландырҙы.

Ауыл хужалығы менән сәнәғәтте ышаныслы хаҡ индексы менән бәйләргә кәрәк ине. Шуның нигеҙендә сәнәғәт тауарҙа­рына хаҡ үҙгәрә ҡалһа, агросәнәғәт продукцияһына ла хаҡтарҙың үҙгәреүенә килтерер ине. Был ауыл хужалығы продукцияһына хаҡтарҙы системаһыҙ һәм грамотаһыҙ үҙгәреүҙән ҡотҡарыр ине.

Дәүләттең ауыл хужалығына ғәҙелһеҙ мөнәсәбәте капиталь һалыуҙарҙа һәм матди-техник тәьминәттә айырыуса асыҡ күренде. Ауыл хужалығы бер ваҡытта ла үҙе етештергән продукция күләменә ярашлы аҡса һәм ресурс алманы. Әгәр нин­дәйҙер аҡса бүленгән булһа, улар колхоз-совхоз производствоһында крәҫтиән үҙе, ә башҡа берәү ҙә түгел, эшләп алған аҡса ине.

Ошо шарттарҙа республика етәксе органдарының агросәнәғәт комплексына күрһәтергә теләгән урыҡ-һурыҡ ярҙамы һуңға ҡалған хәйергә тиң булды. Был, әлбиттә, оҙаҡ йылдар дауам иткән административ-команда системаһының эҙем­тәһе. Бығаса республикаға арзан ит һәм һөт сығанағы итеп кенә ҡаранылар, ә уның агросәнәғәт комплексының матди-техник базаһын нығытыу тураһында тейешле хәстәрлек булманы.