Мин дә бер ҡош, көтөп тора алмам Ҡанаттарҙы өтөр ҡыштарҙы...

Режиссер, хәтер кисәһен ойоштороуға көс һалған Радмир Дәүләтбаев был осрашыуҙы “Ҡорама” тип атап, сәхнәне лә ҡорамалар менән биҙәгәйне. Беҙ һәр беребеҙ үҙ телмәре аша Ғилман ағай хаҡындағы фекерҙәребеҙ, ижады тураһындағы ҡарашыбыҙҙы әйтеп, уның образын тыуҙырыр өсөн ҡораманы бөтөн итеп йыйҙыҡ. Үҙенең шиғыр китабындағыса, “Ямаулыҡтар”ҙағы кеүек. Ошо “Ҡорама”ны гәзит уҡыусыларға ла тәҡдим итәм.

Район хакимиәте башлығы Дәмин Марат улы Юланов, эш графигы тығыҙ булыуға ҡарамаҫтан, кисәлә ҡатнашырға ваҡыт тапты ғына түгел, һүҙемде әйтеп китәйем, тип килгән еренән өс сәғәттән ашыу сараның башынан аҙағына тиклем булды. Был күренеш шулай уҡ яҙыусының да, етәксенең дә булмышы хаҡында һөйләй, минеңсә.

Дәмин ЮЛАНОВ, Ейәнсура ра-йоны хакимиәте башлығы:

– Сараның ойошторолоуы тура­һында ишеткәс, хакимиәт хуплап сыҡты. Үҙем дә рәсми ҡағыҙҙарҙы ситкә һалып, уның биографияһын, шиғырҙарын ҡулыма алдым. Ғилман ағай менән шәхсән таныш түгелмен, шулай ҙа ул аралашҡан кешеләрҙе беләм. Тыуған яғын, тыуған ауылын беләм. Бөгөн уның ижады менән яҡындан танышам. Ижадтан алыҫ торған кешегә тәү ҡат уҡығанда уның әҫәрҙәре аңлайышһыҙ кеүек. Икенсе ҡат уҡығанда – күҙҙән йәштәр сыға, ҡайһы саҡ йылмайып ебәрәһең.

Зәки ӘЛИБАЕВ, Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе:

– Шағирҙар, бәхеткә күрә, бер ваҡытта ла арабыҙҙан китмәй, беҙҙең менән ҡала. Нисә йылдар, быуаттар үтһә лә, уның һүҙе, уның образлы фекере – беҙҙең менән. Бына ошо сараға йыйған өсөн, иң тәү сиратта һеҙгә – яҡташтарына рәхмәт бел­дерәм, сөнки шағирҙы онотмау күпселек осраҡта – һеҙҙән, икенсенән, туғандарынан тора. Беҙҙе йыйған ошо исем артабан да башҡорт шиғриәтендә яңғырап, балҡып, уҡылып торһон ине!

Азамат ЮЛДАШБАЕВ, шағир, Ғилман Ишкининды берҙән-бер дуҫы тип иҫәпләгән кеше:

– Ялған сәйәсмәндәрҙең телендә сүбәк урынына сәйнәлеп, һатлыҡ журналистарҙың теленән, компьютерынан ҡойолоп, ижадынан арзанлы ҡытай ялтырауығы һымаҡ һибелеп, һүҙҙең бәҫе бөттө. Һүҙҙең баһаһы төштө, һүҙҙең ҡото китте. Бөгөн, бер йырсы әйтмешләй, иң көслө яҡтылыҡ – ул төн һымаҡ. Иң оло тауыш – ул тынлыҡ кеүек. Тынлыҡта бөгөн мәғәнә күберәк.

Быны Ғилман аңланы, сөнки табаҡ та ғына табаҡ, үҙе әйтмешләй, ҡалыпҡа һалынған шиғырҙар урынына бер юл, ике юл, шартлай торған мина һымаҡ, һуңынан мейегә ингәс, өс-биш көндән барып етә торған фекерҙәрен яҙып ҡалдырҙы ул. Әгәр ҙә беҙ бөгөн уның яҙмышы, тормошо тура һыҙыҡ ҡына булған, бөтәһе лә ал да гөл булған икән тип уйлаһаҡ, төп­тө яңылышабыҙ. 1998 – 2001 йыл­дарҙағы “Ағиҙел” журналы һандарын асып, яҙыусыларҙың шиғриәт сек­цияларындағы йыйылыштарын ҡара­һағыҙ, күрерһегеҙ, унда ҡабат-ҡабат һорау ҡуйҙылар: ”Ғилмандың шиғыры шиғырмы? Ундай шиғыр булырға тейешме? Сит илгә эйәреү түгелме?” Бөтәһе лә ҡабул итмәне. Ғилмандың үҙенән башҡа, уға барыбер ине. Үҙенең йырын, үҙенең көйө­нә йырлап, үҙенең һүҙен әйтеп, үҙ юлынан барҙы. Башҡаларҙы ҡабат­ламай, үҙенең “ғилманизм”дарын бар­лыҡҡа килтерҙе. Әгәр ҙә беҙ Ғил­мандың шиғырҙарын башҡорт шиғриә­те күҙлегенән ҡарарға тыры­шабыҙ икән, уны аңлай алмая­саҡбыҙ. Ул бер ваҡытта ла таҡыр юлдан көтөү менән йөрөмәне, ә ситтән ысыҡ кисеп барҙы. Ул шоңҡарҙар затынан ине. Унда бүре ҡарашы бар ине, яһиллыҡ юҡ, ниндәйҙер етдилек, тәкәбберлек, ғорурлыҡ бар ине. Шул уҡ ваҡытта унда ябай, ярҙамға мохтаж ҡоралай ҡарашын, сабыйҙарса бер ҡатлы­лыҡты күрергә була ине. Кем бөгөн тәүлектең ниндәй мәле булһа ла, кем генә шылтыратһа ла, ярҙамға барырға әҙер? Ул бит һуңғы ыштанын сисеп бирергә әҙер ине. Уның бер ваҡытта ла бер нәмәһе лә булманы. Әгәр ҙә уға кемдер нимәлер бирһә, ул әйберҙе шунда уҡ бүләк итеп китә ине.

Уның әҫәрҙәрен тәбиғәт кеүек ҡабул итергә кәрәк. Тәбиғәттә камил­лыҡ бар, тик унда тура һыҙыҡтар, симметрия юҡ. Ғилмандың шиғриәте лә шулай – унда шыҡылдап торған рифма-ритмдар юҡ, әммә тәрән мәғәнә бар. Уның шиғырҙарын нин­дәйҙер симфоник әҫәрҙе тыңлаған кеүек уҡырға кәрәк. Бөгөн беренсе тапҡыр рәсми кеше – район етәксеһе Дәмин Марат улы уны телмәрендә телгә алды. Был – тарихи мәл...

Лариса АБДУЛЛИНА, Ғилман Ишкининдың рухташы, ижадтағы һеңлекәше:

– Ир туғандарым бар минең, әммә мин берәүҙең дә үҙем өсөн өҙөлөп, “һылыуым” тип торған кешене белмәйем. Ул ҡоро һүҙ түгел, ә бер эске йылылыҡ менән, һәр ваҡыт терәк, рухташ булған ағай ине миңә. Уның менән булған хәтирәләр һағынып һөйләрлек. Үҙемә булған яҡты мөнәсәбәтен әле лә тоям.

Мин уның ижады өсөн борсолмайым. Башҡорт теле булһа, Ғилман Ишкининдың ижады ла буласаҡ, һаҡланасаҡ. Ул башҡорт әҙәбиәтен яңы кимәлгә, яңы образлы фекер­ләүгә алып сыҡты. Уның ижады тура­һында донъя кимәлендә һөйләшергә кәрәк. Был примитив әҙәбиәт түгел, ә балет һымаҡ, һайлап алынған, һирәктәр, зыялылар өсөн ижад.

Бөгөн Өфөнән юлға сыҡҡанда шундай буран уйнай. “Талбазыға тиклем барабыҙ, буран бөтмәһә – кире бо­ролабыҙ”, – тине водитель. Мин Хо­ҙайҙан һорайым: “Буран, һин беҙҙе Ғилман ағайҙың яҡташтарына алып барып еткер инде. Унда беҙҙе уның ижады, рухы менән осрашыу көтә!..” Ысынлап та, Мәләүездең аръяғына сыҡҡайныҡ – тып-тын.

Уның менән бәйле һәр нәмә еңел генә хәл ителә. Шағирә Айгөл Йә­милева менән уның ижады тураһында видеофлешмоб башлап ебәрҙек, исеме лә еңел генә табылды – “Йәйәүле буран”, ыңғай ғына барҙы. Ул һәр ваҡыт ашығып йәшәне, яҡшылыҡ эшләп ҡалырға ашыҡты. Уға арналған һуңғы шиғырҙарымдың береһен “Аяҡ өҫтө” тип атаным. Уның ғүмере аяҡ өҫтө һымаҡ булды.

Бөгөнгө кисәбеҙ Ғилман ағайҙың яҡты рухына бер доға булһын. Беҙ уны шул тиклем һағынабыҙ, мин хатта кешеләрҙә уның һыҙаттарын эҙләйем, Ғилман ағайға оҡшата башлайым. Уның кеүек егеттәрсә хо­лоҡлолар бик һирәк. Ана шундай үҙенсәлекле итеп үҫтергән тыуған яғына, тәрбиәләгән апайҙарына, осрашыуға килгәндәрҙең барыһына рәхмәт!

Айһылыу ВАХИТОВА, ҡатыны:

– Ул һәр ваҡыт ололарҙы – оло, кеселәрҙе кесе итә белде. Уның хыялы бар ине: мосолман мәхәлләһендә хеҙмәт итеү. Дингә пиар өсөн түгел, бик етди килде. Өфө эргәһендәге бер мәсеткә уны имам-хатиб итеп саҡырырға тейештәр ине, өлгөрмәй ҡалды. Үҙенең улын да күрмәй китте. Һәләк булғандан һуң донъяға килгән малайына исемде лә үҙе ҡушып китте.

Ихтирам да атаһының сифаттарын йөрөтә, атаһы кеүек шиғырҙар яҙа. Эйе, Ихтирамдың да шиғырҙары Ғилмандыҡы кеүек. Мәҫәлән, “Китаптар ҡысҡыра, сөнки улар еүеш”. Ни өсөн улай? “Кемдер сәй эсеп китап уҡыған да сәйе китапҡа түгелгән – тимәк, сәй эскәндә китап уҡырға ярамай”. Йәки “Бына таштар үҙ-үҙенә ҡайтты”. Ихтирам да атаһы кеүек символдар менән һөйләшә...

Бер туған апаһы Сәүиә:

– Төрлө яҡлап ижад кешеһе булды, һәр ваҡыт ата-әсәһе, туғандары тип өҙөлөп торҙо, дуҫтары күп ине. Бала саҡта үҙенән өлкәндәр менән уйнаны һәм, ысынлап та, тәбиғәт балаһы булды.

Шәһит ҠОЛМӨХӘМӘТОВ, Ғил­ман Ишкинин менән өс йыл бергә йәшәгән бүлмәләше:

– Минең уның кешелек сифаттарына айырым баҫым яһағым килә. Ул ҡолас ташлап йәшәне. Бер ниндәй ҙә кәртәләргә һыймаған кеше ине. Уйлағанын һәр ваҡыт әйтер, шуның өсөн дәрестән дә ҡыуылып сыҡҡаны булды, артынса мин дә ҡыуыла тор­ғайным. Әммә бер ҡасан да үҙ һүҙе­нән ҡайтманы. ”Рамаҙан” йырының яҙылыу тарихы күҙ алдымда барҙы.

Йырға ғашиҡ кеше булды, башҡорт халыҡ йырҙарын бик оҫта башҡара ине. Бер кисте бушҡа үткәрмәй, өс йыл эсендә төрлө сараларға-концерттарға йөрөнөк...

Ғайса ИШМӨХӘМӘТОВ, Баш­ҡорт­­ос­тандың атҡаҙанған уҡы­тыусыһы:

– Ғинуар айы етһә, йөрәгемә урын тапмайым, Ғилмандың әҫәрҙәрен ҡабат-ҡабат уҡыйым. Уның әҫәрҙәре уҡыған һайын төрлөсә ҡабул ителә. Бер яҡтан ҡараһаң, ижады башлан­ғысында Рәми Ғарипов, Рәшит Наза­ровтың ижадына оҡшап китә. Телмә­рендә лә ҡайһы саҡ ниндәйҙер үкенес ноталары ишетелеп китә торғайны.

Иң һуңғы осрашыуыбыҙ 2007 йылда Өфөлә булды. Мине Ағиҙел буйына алып төштө. Аҡсам булһа ла, миңә һый алып бирҙе, икәүләп һөйләшеп ултырҙыҡ. Ул ваҡытта спиртлы эсемлектәр эсмәй ине. Мин һыу инәм, ул яр ситендә бала шикелле ҡыуанып ултыра, көлә ине. Бер фатирға ремонт эшләп йөрөгән­дәр, мине шунда алып барып, дуҫтары менән таныштырғыһы килде. Үкенәм шунда бармағаныма. Икенсе үкенесем: уны ерләүҙә ҡатнаша алманым. Уны рус яҙыусыһы Василий Шукшинға оҡшатам, “Калина красная” фильмын ҡараған һайын, Ғилман күҙ алдына килә лә баҫа.

Ғилман ағайҙың ҡыҙы Айһылыу ки­лә алмаһа ла (ул әсәй булырға йыйына ине, бына ҡыҙҙары тыуҙы!), тормош иптәше, актер Шәһит Хамматов менән видеомөрәжәғәт аша кисәгә йыйылғандарға оло рәхмәтен һәм сәләмдәрен еткерҙе.

Сибай ҡалаһынан Насип Һаҡмаров – Ғилман Ишкининдың интернатташ дуҫы. Бергәләп ҡурай уйнарға өйрә­неүҙәрен, спортта ла ҡаҙаныштары булғанын иҫкә алып, уға бағышлап яҙған шиғырын уҡыны.

Кисәлә шағирҙың шиғырҙарына ижад ителгән бик күп йырҙар яңғы­раны: уларҙы “Рух” төркөмө, Морат Оморҙаҡов, Радмир Дәүләтбәков, район мәҙәниәт йортоноң “Яҙ гөл­дә­ре” ҡатын-ҡыҙҙар ансамбле баш­ҡар­ҙы, “Рамаҙан” йырын “Уралтау” этно-төркөмө егеттәре Тимур Йәнсурин һәм Илгиз Ваһапов ишеттерҙе. Нәжип Юлдашбаев “Күршелә туй” йырын яңы ғына яҙҙырыуҙарын, уны шағир үҙе иҫән саҡта башҡарып булмауын үкенес менән билдәләп, улы Ихти­рам­ға бағышлап йырланы. Шулай уҡ Ғилман ағайҙың шиғырҙарын, уның үҙенсәлекле ижадын сәхнә түренән Гөлбаныу Исмәғилева, Юлай Арыҫ­ланбаев, Радмир Абдуллин һәм уҡыу­сылар – Ильяс Ваһапов, Камил Рах­ман­ғолов, Айзидә Йылҡыбаева уҡыны.

Уның кеүек кеше ҡартайып, ыңғы­рашып та үлмәҫ һымаҡ ине. Ижадын­дағы һымаҡ, үлемендә лә ниндәйҙер бер шағирлыҡ бар кеүек. Әсәһенең хәлен белешергә ҡайтып барғанда, үҙенең шиғырындағы һымаҡ, ҡарлы-йырлы буран араһына инеп хушлашты ул беҙҙең менән. Ул хатта мәшәҡәт тыуҙырмай ғына китте, үҙен әллә ҡай­ҙарҙан алып ҡайтырға ла кәрәк булманы, тыуған еренә ҡайтып ет­кәй­не инде. Нисектер бөтәһе лә егет­тәрсә, ирҙәрсә булды. Уның рухы әле ошонда булһа, вәт, ултыралар бит әле мине данлап, тип көлөп йөрөп яталыр төҫлө...

Районда Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы, Башҡортостан Яҙыу­сылар союзы, Ейәнсура районы хаки­миәте менән берлектә ойошторолған Башҡорт теле йылына һәм Ғилман Ишкинин ижадына арналған “Ҡорама” конкурсына йомғаҡ яһалды. Ул шағир­ҙың ижадын пропагандалау, башҡорт әҙәбиәтенә индергән өлөшөн баһа­лау, йәштәрҙә башҡорт һүҙ сәнғәтенә һөйөү тәрбиәләү маҡса­тында ойош­торолғайны. Ижади эштәрҙе Баш­ҡорт­остан Яҙыусылар союзы рәйесе Зәки Әлибаев, шағирәләр Лариса Абдуллина, Айгөл Йәмилева ҡараныҡ. Еңеүселәргә һигеҙ томлыҡ һүҙлектәр, китаптар, сәғәт, таҫтамал кеүек матур бүләктәр тапшырылды. Сараны ойош­тороусы режиссер Радмир Дәү­ләтбәков Ҡоролтайҙың Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнде.

Беренсе урынды – Айзидә Йыл­ҡыбаева менән Рәсүл Юлсанов, икенсе урынды – Луиза Аҙнабаева, Гөл­сибәр Ҡансурина, Вәсилә Хәкимова, өсөнсө урынды Айгүзәл Аҙнабаева, Салауат Аҡъюлов, Нәзилә Хәлитова, Азалиә Ғәлина яуланы. Улар барыһы ла Ейәнсура районы мәктәбе уҡыу­сылары. Өлкәндәр араһында Азалиә Хәлитованың эше уңышлы тип табылды, ә Азалиә Шаһмөхәмәтова менән Гүзәлиә Ваһапова дәртләнде­реү бүләгенә лайыҡ булды.

Легендар “Рух” төркөмөнөң, атап әйткәндә, Ирек Атанов менән Юлай Асҡаровтың ҡатнашыуы кисәгә, әй­тер­һең, уҙған быуаттың 90-сы йылдары рухын алып инде. “Ҡышҡы йәйғор”, “Уралтау”, ҡатын-ҡыҙҙар вокаль ансамбле, Айгөл Татарникова шулай уҡ Ғилман Ишкинин шиғыр­ҙарына яҙылған йырҙарҙы башҡарҙы.

“Рух”тың йыры һаман ҡолаҡ төбөндә яңғырап тора:

Һанамағыҙ киткән торналарҙы,

Һанамағыҙ киткән ҡоштарҙы.

Мин дә бер ҡош, көтөп тора

алмам

Ҡанаттарҙы өтөр ҡыштарҙы...

Ғилман ИШКИНИН

***

Өйәңке төбөндә ултырам,