Үрге Ласынтауҙан ҙур шәхестәр сыҡҡан

Милләттәштәрем тигәндән, Бөрө районында бер нисә башҡорт ауылы иҫәпләнә. Үрге Ласынтау, Түбәнге Ласынтау, Яңы Байыш, Яңы Яндыҙ, Үгеҙ һәм бүтән ауыл­дарҙа улар бынамын тигән донъя көтә, изге уй-ниәттәрен тулыһынса тормошҡа ашыра. Шулай уҡ Бахтыбай, Яңытау, Айбаш, Үрнәк, Шалҡан, Уҫаҡ, Шишмәлә лә ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ бар. Уларҙың һәр береһенең тамырҙары ҡайһы ырыуға һәм зат-нәҫелгә барып тоташыуын төҫмөрләү әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай.

Арҙаҡлы тарихсы Әнүәр Әсфән­диәров “История сел и деревень Башкортостана и сопредельных тер­риторий” тигән китабында яҙы­уынса, Үрге Ласынтау XIX бы­уат­тың 50-се йылдарында барлыҡҡа килгән, дөрөҫөрәге, Кушнаренко районының Ҡарасайылға ауылынан бер төркөм аҫаба башҡорттар бүленеп сығып, уға нигеҙ һалған. Бында тәүҙә башҡорттар ғына ғүмер кисергән. Шул иғтибарға лайыҡ, XIX быуаттың баштарында ата-бабаларыбыҙ сит тарафтарҙан беҙҙең яҡтарға бәхет эҙләп килеп сыҡҡан мишәр менән типтәрҙәрҙе ҡабул иткән. 1917 йылда иһә улар 29 кеше булған. Ә инде 1989 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәт­тәрендә Үрге Ласынтау башҡорт һәм татар ауылы тиелгән, ә быға хәтлем ул һәр саҡ саф башҡорт ауылы булып яҙылған.

Түбәнге Ласынтау ауылы тураһында ла ошолай әйтә алабыҙ. Яңы Байыш һәм Яңы Яндыҙҙың яҙмышы ла улар­ҙыҡына тамсылай оҡшаған. Ә бына Аҡ­ҡайын ни сәбәптәндер мари һәм рус ауылдарына әйләнгән тигән фараз йәшәй.

Башҡорт ауылы Үрге Ласынтау республикабыҙға ғына түгел, хатта тотош илгә бик күп күренекле шәхестәр биргән. Был турала һәр беребеҙ яҡшы хәбәрҙар. Мәҫәлән, билдәле дәүләт һәм партия эшмәкәре, атаҡлы сәйәсмән, оҙаҡ йылдар КПСС Башҡортостан Өлкә комитетының беренсе секретары, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары кеүек юғары вазифаны биләгән Социалистик Хеҙмәт Геройы Зыя Нуриев тап ошо ауылдан. Мәсьәләгә яҡыныраҡ килеү өсөн уның яҙмаһынан өҙөк килтерәйек. “Мин 1915 йылдың 21 мартында ауылда, крәҫтиән ғаиләһендә, башҡортса әйткәндә, Үрге Ласынтау ауылында тыуғанмын, – ти Зыя Нурый улы үҙенең “От аула до Кремля” тигән китабында. – Бөрө ҡалаһынан – һигеҙ һәм Өфөнән 130 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан ул. Рус теленә тәржемә иткәндә, ауылым Бейек Бөркөт тауы тип атала. Ауылым йәмле Ағиҙел йылғаһының иң бейек ярында урын­лашҡан. Биләмә шул хәтлем гүзәл, бында иҫ киткес хозур тәбиғәт. Ағиҙел ныҡ таша, унан ҡалған һыу ауылымдың уртаһына йыйыла. Ауылдаштарым күп итеп мал аҫрай торғайны... Беҙҙә Ҡорбан һәм Ураҙа байрамдары бик тә күңелле үтә ине, бынан тыш, һабантуйҙы ла түҙемһеҙләнеп көтөп ала торғайныҡ...”

Зыя Нуриев яҙыуынса, бүтән башҡорт ауылдары шикелле, уларҙа ла хәлдәр бик шәптән булмай. Ауылда совет мәктәбе эшләмәгән. Хәҙрәт, мулла һәм мәзиндән башҡа, Фазлиәхмәтте иҫәпкә алмағанда, уларҙы русса, шулай уҡ туған телендә лә уҡырға һәм яҙырға өйрәтергә бүтән бер кем дә булмай.

Китаптан йәнә өҙөк килтерәйек. “Мин мәктәптә яҡшы уҡыным. Би­герәк тә уҡытыусы Зоя Ивановна миңә йылы ҡарашта булды. Ул беҙ­гә йыш килеп йөрөнө, баш­ҡорт­са һөйләште. “Улығыҙ шул тиклем отҡор, тырыш, киләсәктә мотлаҡ берәй ергә уҡырға ебәрергә кәрәк”, – тип уҡытыусым һәр саҡ әсәйемә ҡабатлай торғайны”.

Ғалимдар башҡорттар тураһында нимә тигән?

Бөрө һүҙен телгә алыу менән шунда уҡ Башҡорт дәүләт универ­си­тетының Бөрө филиалы күҙ алдына баҫа. Юғары уҡыу йорто 1939 йылда Бөрө уҡытыу­сылар институты булараҡ асылған, ә 1952 йылда иһә Бөрө дәүләт педагогия институты, һуңғараҡ Бөрө дәүләт педагогия социаль академияһы итеп үҙгәртелә. Уның ҡарауы, ниндәй генә үҙгәрештәр кисермәһен, уның илебеҙгә төплө белгестәр әҙерләү тәңгәлендә роле бик ҙур. Ошо күренекле юғары уҡыу йортонда байтаҡ ваҡыт филология фәндәре кандидаты Айһылыу Вахитова студенттарға белем бирҙе. Ғалимәнең яҙмаһынан өҙөк тәҡдим итәбеҙ. “Баш­ҡорттар – Евразияның иң боронғо халыҡтарының береһе, – тип башлаған мәҡәләһен А.Ғ. Вахитова. – Танылған ғалим С.И. Руденко, комплекслы метод ярҙа­мында этнография, антропология, археология, тарих, лингвистика тарма­ғындағы материалдарҙы фай­ҙаланып, республикабыҙҙың төньяҡ-көнбайыш территорияһында ғүмер иткән баш­ҡорттарҙы этник яҡтан – боронғо тиссалеттар, ә көньяҡ һәм көнсығыш башҡорттарҙы иран телле савроматтар – иирктар менән бәйләй. Ғалим башҡорттарҙың төп этник һыҙаттарын беҙҙең эраның I быуаттарында формалашыуын билдәләй.

Ҡайһы ғына халыҡтың тарихын алма, тәү сиратта, теленә иғтибар итәһең, те­ле менән бергә уның иң боронғо үҫешенә ҡағылышы булған үҙенсәлектәре лә ярылып ята. Был йәһәттән башҡорт теленең фонетик системаһының формалашыуын һәм диалект үҙенсәлектәрен телгә алыу зарур.

Бигерәк тә, ғилми дискуссиялар объекты булараҡ, төньяҡ-көнбайыш диалект ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Үҙемә, Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы уҡытыусыһы булараҡ, республикабыҙ­ҙың төньяҡ райондарына йыш сығырға насип булды. Абитуриенттар менән э­ҙ­мә-эҙлекле эш алып барыу, Баш­ҡортостан Мәғариф министрлығының заданиеһын үтәү һәм башҡалар – шуға асыҡ миҫал. Урындағы халыҡ менән тығыҙ аралашырға тура килде, һәр саҡ уларҙың тел үҙенсәлектәренә иғтибар итергә тырыштым. Бөрө районы тураһында әйтеп тораһы ла түгел”.

Филология фәндәре кандидаты Айһылыу Вахитова һөйләүенсә, был яҡтарҙа оло быуын кешеләре үҙҙәренең аҫаба башҡорт икәнен сәғәттәр буйы аныҡ дәлилдәр килтереп иҫбат итә ала.

“Беҙҙең башҡорт булыуыбыҙҙы бүтән халыҡ бик яҡшы белә, – ти әңгәмәсем. – Мәҫәлән, һин берәй удмурт йәки мари ауылына барып ҡара, һәр саҡ башҡорт, тиҙәр. Беҙҙәге студенттар араһында танып, ирәкте, балыҡсы, ҡанлы, йәлдәк, таҙлар, урман-гәрәй һәм башҡа ырыу вәкилдәре белем эстәй. “Беҙ – башҡорттар!” – тип ғорурланып әйтә уларҙың һәр береһе. Мин, әлбиттә, был хаҡта бик яҡшы беләм”.

Автор хатында билдәләп үтеүенсә, уҡытыусыһына студенттарҙың һорауы бихисап булған, ул һәр береһенә ентекле итеп аңлатыуҙы үҙенең төп бурысы һанай.

Бөрө башҡорттары ауылдарының тарихын ныҡ теләп өйрәнә, ер-һыу атама­ла­рының этимологияһын, легенда-риүә­йәттәрҙе, бәйет-мөнәжәттәрҙе оло быуындан һораша, кемдер йәштәргә еткереүҙе үҙенең бурысы итеп һанай, китап итеп туплаусылар ҙа юҡ түгел. Йыр-моңға әүәҫ халыҡ улар, ижад утында янып йәшәйҙәр.

Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәт­тәре буйынса, Бөрө районында ғүмер иткән дөйөм халыҡтың 11,4 проценты – башҡорттар, ә ҡала халҡының (ҡалала бөтәһе 40 мең тирәһе кеше йәшәй) 11 проценты – башҡорт.