“Үҙеңдән юҡ оло табип – аңла шуны”

Медицина фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт медицина университеты профессоры, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы президиумы ағзаһы Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы Мырҙабаева менән тап ошо хаҡта әңгәмә ҡорҙоҡ.

– Рәсәйҙең Баш наркологы яңыраҡ илдә эскелеккә бәйле үлем осраҡтарының йылына 5-6 мең тирәһе тәшкил итеүен белдерҙе. Ә һаулыҡ һаҡлау министры Михаил Мурашко һуңғы осорҙа эскелек һөҙөм­тәһендә вафат булыусыларҙың артыуын билдәләне. “Роспотребнадзор” яңы коронавирус эпидемияһы осоронда спиртлы эсемлектәрҙе сикләүҙең мөһимлеген белдерһә лә, ҡолаҡ һалыусылар аҙҙыр, ахыры. Спирт организмдың иммун системаһына кире тәьҫир яһай, инфекцияға ҡаршы тороу һәләтен кәметә. Быйылғы ябай булмаған осорҙа “Айыҡ ауыл” кеүек программаларҙы үҫтереү маҡсатҡа ярашлымы?

– Һис һүҙһеҙ. Был социаль мәсьәлә күҙ уңынан ысҡынырға тейеш түгел. Өҫтәүенә проект­тың фәһемле, уңышлы яҡтары етерлек булды. Генетиктарҙың иҫәпләүенсә, бер эскесе ҡатынға шундай уҡ насар ғәҙәткә эйә дүрт ир тура килә. Алкоголизм нәҫел буйынса күсмәй, әммә тәртиптәге тайпылыштарҙың, хәүефләнеү, депрессияға тарты­лыуҙың бирелеүе ихтимал. Психиатрҙарҙың әйтеүенсә, кеше тормошта алкоголде йәки наркотикты “миңә бик кәрәк” тип һайлап алмай, ә башта бил­дәле йәшәү стилен һайлай, шуға ярашлы ғәҙәттәрҙе үҙләштерә. Тимәк, кешегә бәләкәйҙән ың­ғай, ышаныслы йәшәү стилен күрһәтергә кәрәк. Яҡшы социаль мөхиттә үҫкән баланың шешә менән дуҫлашыуы һирәк күренеш икәнлеге билдәле.

Әлбиттә, эскелеккә килтергән сәбәптәр күп төрлө. Уңды­рышлы ергә төшкән ­орлоҡтоң ғына шытым биреүен беләбеҙ. Тәрбиә балалар баҡсаһынан, ғаиләнән башланғанда, йәмәғәт­селек был мәсьәләне даими күҙ уңында тотҡанда, бөтә кимәл­дәге етәкселәр ошо мөһим эшкә ҡыҙыҡһыныуын белдергәндә, уңыштар тосораҡ буласаҡ.

– Эйе, эскелеккә ҡаршы кө­рәш­тең ҡыҫҡа ваҡытҡа билдә­ләнеүе мөмкин түгел, ул оҙайлы, ҡаты сир кеүек, иғтибарҙы кә­метеү менән аҙырға ғына тора. Күп тармаҡлы, төрлө йүнә­лешле эш ул был насар, кеше сәләмәтлеген ҡаҡшатыусы ғә­ҙәткә ҡаршы көрәш. Шул эш­тәрҙең береһе – “Айыҡ ауыл” конкурсы, бер яҡтан, ул әүҙем­дәрҙе эшкә дәртләндереү, сәм­лән­дереү өсөн уңышлы сара­ларҙың береһе булһа, икенсенән, уның ярҙамында халыҡ ара­һында аңлатыу эшенән тыш, йөкмәткеле саралар, күңел үҫте­рерлек осрашыуҙар ойош­то­рорға, халыҡтың йәшәйешенә матур биҙәктәр өҫтәргә мөмкинлек бар.

Шуныһын да әйтергә кәрәк, хәҙер эскелек шау-шыулы ком­панияларҙан, урамдарҙан, йәмә­ғәт­селек урындарынан “йәше­ренеп”, өйҙәрҙә, ғаиләләрҙә тамыр йәйә. Шул арҡала күпме хоҡуҡ боҙоу, бәхетһеҙлек осраҡ­тары, юл-транспорт фажиғәләре тыуып тора, күпме сабый бәхетле бала саҡтан мәхрүм! Йәмғиәтте был боҙоҡлоҡтан арындырыу эшен бары күмәк көс менән дауам итә алабыҙ.

– Һөйөндөргән мәлдәр күбе­рәк, әлбиттә. Бына бер сағыу миҫал.

Асҡын районының Ҡарт­киҫәк ауылы халҡы республикала тәүгеләрҙән булып кон­курсҡа ҡушылды. “Осра­ша­йыҡ, танышайыҡ, мөмкин бул­һа, ҡауышайыҡ” тигән социаль әһәмиәтле матур сарала өйлән­мәгән һәм кейәүгә сыҡ­маған йәштәр ҡатнашты. Ҡыҙыҡлы ла, тормошсан да осрашыу. Үҙ парҙарын табып, ғаилә ҡорғандар ҙа бар, тип ишеттек. Бәхет теләргә генә ҡала.

– Дөрөҫ, халыҡ проекты тип атарға нигеҙ бар. Конкурста республиканың 52 районынан 464 ауылдың ҡатнашыуы үҙе маҡтауға лайыҡ күренеш бит. Һәр береһе ҙур яуаплылыҡ, теләк менән үҙен презентацияланы, өлгө булырлыҡ эштәре менән таныштырҙы. Финалға сыҡҡан 15 ауыл араһында ла көсөргәнешле ярыш дауам итте. Интернет-тауыш биреү йомғаҡ­тары буйынса Дәүләкән ра­йонының Иҫке Көрмәнкәй ауылы еңеү яуланы һәм балалар майҙансығы төҙөүгә сертификат алды. Көрмәнкәйҙәр республикала “Ауылпиада” ойош­то­роуҙары менән дан алған. Район­дың бөтә 16 ауыл биләмәһе спорт­тың ҡышҡы төрҙәрендә – саңғы, биатлон, хоккей, тюбинг ярыштарында әүҙем ҡат­нашҡан.

Проект эскелеккә ҡаршы көрәште генә күҙ уңында тотмай бит. Уның маҡсаты киңерәк – ауылдар тормошон йәнләндереү, яҡшы, изге эштәргә халыҡты дәртләндереү. Ошо программа осоронда ғына күпме файҙалы, иҫтә ҡалырлыҡ ғәмәлдәр атҡарылды. Мине айырыуса Ойоштороу комитетының махсус призына лайыҡ булған Белорет районының Ботай ауылы кешеләре хайран итте. Уларҙың халыҡ кәсептәрен тергеҙеүгә арналған “Дәрте барҙың эше бар” сараһы был ауылда ниндәй егәрле, булдыҡлы кешеләр йәшәгәнен раҫланы. Ботай оҫталары үҙ “бренды”н – ыҫланған ҡоротон донъяның төрлө төбәгенә оҙатҡан. Израиль, Кипр, Ҡаҙағстан, Мәскәү, Санкт-Петербург... Продукцияны таратыу киңлеге, ихтыяж булыуы ғәжәпләндерә лә.

– Тап ошо конкурсҡа ярашлы, Күгәрсен районының Үрге Мөрсәләй ауылы халҡы ҡатнашлығында айыҡ тормошто пропагандалаған “Бәндәләр һәм дәүерҙәр”, “Аҡлы-ҡаралы тормош” тигән документаль фильмдар төшөрөлдө. Проекттан барыһы ла отто – Башҡортостан етәксеһенең Рәхмәт хатынан тыш, ауыл финалист дипломына лайыҡ булды, 25 мең һумлыҡ сертификат һәм 150 мең һумлыҡ махсус приз алды.

– Эйе, конкурстың күсмә Еңеү­се байрағы – Ейәнсура райо­нының Ҙур Үрген ауылында. Спиртлы эсемлектәр һатыу нөк­тә­ләре бөтөрөлгәс, имен булма­ған ғаиләләрҙең һәр береһе шефлыҡҡа алынғас, ауылдаштар тын алып ҡала. Бер меңдән ашыу кеше йәшәгән ауылдың балалар баҡсаһында кескәйҙәр хәстәрлек менән солғанған. Төр­лө ҡыҙыҡлы саралар, йәр­мин­кәләр үткәреү ҡул ҡау­шырып ултырырға форсат бирмәйҙер, моғайын. 500 мең һумлыҡ сертификат алған ауылға башҡа ерҙәрҙән күсенергә теләүселәр ҙә артҡан, тиҙәр.

Икенсе урынды яулаған тағы бер ауыл халҡының эшлеклелеге, ир-аттың әүҙемлеге, эш­ҡыуарлыҡ һәләте беҙҙе лә әсир итте. Баймаҡ районының Йылым ауылы кешеләре алкоголгә ҡаршы көрәш тематикаһына арналған сувенирҙар етештереп, уны һатыуҙан алған аҡсаны Рәми Ғарипов тураһындағы фильм төшөрөүгә ебәрҙе. Ҡырҡҡа яҡын баннер, меңдән ашыу листовка әҙерләүҙә ир-егеттәрҙең тырышлығын әйтмәй бул­май. Районда Ир-егеттәр ҡо­ро эшләүе үҙе күп нәмә хаҡында һөйләй түгелме? Урындағы эшҡыуарҙар – йәш ғаиләләрҙе дәртләндереү, матди ярҙам күрһәтеү буйынса күптәргә өлгө. Руслан Абдуллин йәштәргә ике бура бүләк итеп, күптәрҙең рәхмәтен алды.

– “Айыҡ ауыл” конкурсының Баш­ҡортостан Хөкүмәте ҡара­рына ярашлы иғлан ителеүе отошло булды. Идеяһы бик ылыҡ­тырғыс: айыҡ һәм сәләмәт тормош, йәш быуынды тәрбиәләү һәм уларҙы насар ғәҙәттәрҙән һаҡ­лау – кемгә оҡшамаһын бындай йүнәлеш! Ҡайһы бер ра­йондар үҙ приздары фондын булдырҙы. Һәр ерҙә, аңлатыу эш­тәренән тыш, эскелек һаҙлы­ғы­нан сыға алмай яфалан­ған­дарға ярҙам күрһәтелде, курстар, конференциялар ойошторолдо.

Шуныһы ҡыҙыҡ, хатта сит илдәрҙә лә проектҡа ҡыҙыҡ­һыныу уята алдыҡ. Германия­лағы иң ҙур телеканалдарҙың береһе Белорет районының Әхмәр ауылында ойошторолған сара миҫалында конкурс тураһында репортаж әҙерләне. Ул ошондай һүҙҙәр менән башлана: “Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә күп эсәләр, әммә статистика рәсәйҙәрҙең алкоголде аҙ ҡуллана башлауы хаҡында һөйләй. Немецтарға ҡарағанда аҙыраҡ. Беҙ ҙә шулай уҡ айыҡ ауыл яҡлы”.

– Былтырғыһынан ҡайтыш булмаҫ тип уйлайым. Әлбиттә, йылдың үҙенсәлектәрен иҫәпкә алырға, һаҡланыу сараларын, эпидемиологик ҡағиҙәләрҙе мотлаҡ үтәргә тура килер. Республика Башлығы Радий Хәби­ров конкурстың географияһын киңәйтеү, ә приз фондын арттырыу яғында. Ауылдар һанын ишәйтеү, ә киләсәктә ҡала­лар­ҙың да проектта ҡатнашыуын тәьмин итеү бурысы ҡуйылды ойоштороусылар алдына. Хө­кү­мәткә еңеүсе биш ауыл өсөн махсус комплекслы үҫеш про­граммаһы әҙерләү эше лә ҡушылды.

Хөкүмәт, йәмәғәт ойошмалары тарафынан ниндәй генә саралар күрелмәһен, аҡса сарыф ителмәһен, яҡшылыҡ та, яман­лыҡ та ғаилә мөхитендә бөрө­ләнә. Ошо бәләкәй генә дәүләттә мөхәббәткә һәм татыулыҡҡа, яҡшылыҡҡа һәм айыҡлыҡҡа урын булһа, бәхетлеләр һәм һау-сәләмәттәр күберәк булыр.