Ир аҫылы асылыр эшендә

Районда геройымды ер улы булараҡ беләләр, сөнки ул – 24 йәшенән алып оҙаҡ йылдар Әбйә­лил районында агроном булып эшләгән иң тәжрибәле белгес­тәрҙең береһе.

Мөнир Мансуров Әбйәлил райо­нының Тәпән ауылында донъяға килгән. Дөрөҫөрәге, һабантуй мә­лен­дә тыуған. Ул ваҡытта һабантуй­ҙарға әҙерләнеү, тирмәләр ҡороу өсөн ауылдарҙан ғаиләләр бер аҙна алдан барып, ҡуна ятып тирмә ҡорор булған. Маһисара менән Нур­ғәле Мансуровтар ҙа ғаиләһе менән район һабантуйы үтәсәк урынға алдан бара. Байрамдан улар иң оло бүләккә лайыҡ – малайлы булып тыуған ауылына ҡайта.

Ауылда дүрт класты тамамла­ғас, Мөнир артабан белем алыу өсөн күрше Ишҡол ете йыллыҡ мәктәбенә уҡырға бара. Уҡыуға зирәк, тиңдәштәре араһында маҡ­сатҡа ынтылыусан, белемле егет урта белем таныҡлығы алыу маҡсатында, Асҡар ауылына йөрөп, урта мәктәпте тамамлай. Ул йылдарҙа егеттәргә бер аҙ колхозда эшләп алыу бик мәртәбәле һанала, сөнки әрмегә барғанда һинең хеҙмәт кенәгәңдең булыуы ла ҙур роль уйнай. Шуға күрә Мөнир Мансуров, мәктәпте яҡшы тамамлауына ҡарамаҫтан, хеҙмәт юлын Калинин исемендәге колхозда башлай. Артабан уны Дыуан ауыл хужалығы техникумына уҡырға ебәрәләр. Ҡулына агроном дипломы алған саҡта Мөнир Нурғәле улына 24 йәш тула. Ғәмәлдә ул районда берҙән-бер тиерлек дипломлы агроном һанала.

Шул йылдарҙа Әбйәлил районы Баймаҡ ауыл производство идара­лығына ҡарай. Йәш белгес, эш һо­рап, Сибайҙа урынлашҡан идара­лыҡ­ҡа бара һәм туған колхозына эшкә ҡайта. Шул дәүерҙән алып Мөнир Нурғәле улы тыуып үҫкән ҡырҙарынан, баҫыуҙарынан айырылмай. Төрлө йылдарҙа ергә ҡа­раш, хужаларҙың мөнәсәбәте төр­лөсө була, әммә ерҙе үҙ иткән, уны яратҡан белгестең был өлкәлә үҙ ысулы һәм тәжрибәһе һәр саҡ мул уңыш үҫтереп алыуға ярҙам итә.

Һәр ваҡыт эҙләнеүҙәр өҫтөндә, үҙен камиллаштырыу һәм үҫтереү маҡсатында әленән-әле яңы сорттар табыу, уларҙы һынау йәш агрономды артабан юғары белем алыуға илтә. Башҡорт ауыл хужалығы институтында яҙған диплом эше лә бойҙай культураһына арнала. Уҡыу йорто уҡытыусылары уның эшен бик ҡыҙыҡһынып тыңлай, төрлө һорауҙар бирә, артабан да институт менән бәйлә­неште өҙмәҫкә, уға ғилми диссертация өҫтөндә эшләргә тәҡдим итәләр. Әммә ул тыуған яғында иген үҫтереүен дауам итә.

Ул мәлдәрҙе иҫләп, Мөнир Мансуров хәтер ебен тағатты. Уның һөйләгәне һайын күҙҙәрендә осҡондар ҡабынды, яурындары турайҙы, күңеле тулышты. Шулай ҙа оло кешенең ул йылдарҙа эшләүенән йәм һәм тәм тапҡаны, яратҡан эшенә ни тиклем яуаплы булыуын төҫмөрләүе ҡыйын түгел ине. Уйлап ҡараһаң, йылдары ла ниндәй осорҙарға тура килгән бит...

– Бойҙай элек колхоз-совхоздар үҫтергән төп культурабыҙ ине. Шунлыҡтан төп иғтибар уға бирелде. Заманында “Һарытау-29” сортын күп үҫтерҙем. Беҙҙең төбәкте ҡабул иткән, мул уңыш биргән сорттарҙың береһе булды, икмәге лә һәйбәт ине. Бер йылды уны сәсеүҙе туҡтаттылар, шул осорҙа районға ул саҡтағы партия Өлкә комитетының беренсе секретары Миҙхәт Шакиров килгәйне. Беҙ унан ошо сортты сәсергә рөхсәт итеүен һораныҡ һәм тағы ла ике йыл буйы иктек. Артабан уны “Һарытау-35”, һуңынан “Һарытау-55” алмаштыр­ҙы. Был сорттар агротехник сара­ларҙы ваҡытында үткәреүгә, ашла­ма индереүгә бик һиҙгер. Әммә ергә хужаларса ҡараш булмаһа, нин­дәй сорт сәсеүгә ҡарамаҫтан, уңыш алыу мөмкин түгел. Был хаҡта һәр саҡ әйтеп киләм, – ти тәжрибәле агроном.

Мөнир Нурғәле улы арыштың “сулпан” сортын да оҙаҡ йылдар сәсә. Хатта уны сығарған билдәле ғалим-селекционер, Социалистик Хеҙмәт Геройы Сабир Ҡунаҡбаев менән дә осраша.

Төрлө йылдарҙа үҙ эшенең оҫтаһы, тынғыһыҙ белгес булараҡ киң танылыу тапҡан Мөнир Мансуров Калинин исемендәге колхоз­дың баш агрономы, уның рәйесе вазифаларын да тарта. Үҙе әйт­меш­ләй, хатта икешәр тапҡыр баш агроном һәм рәйес булырға тура килә уға.

2000 йылдарҙа колхоз һәм совхоздар тарҡала башлағас, ул хаҡлы ялға сыға. Ауылдаштары уға буш ултырырға ирек бирмәй: ауыл старостаһы итеп һайлап та ҡуя. Бында ла Мөнир Мансуров ауыл тормошон яҡшыртыу өсөн бар тырышлығын һала: зыяраттарҙы кәртәләү, ауылда көтөү мәсьәләһен хәл итеү, ветерандарға ярҙам күрһәтеү сараларының һәр саҡ башында йөрөй, ойоштороусыһы була.

Тормош иптәше Зәйнәп Хәким­йән ҡыҙы менән өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр, бөгөн һигеҙ ейән-ейәнсәре бар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡатыны бик йәшләй вафат була. Балдыҙы Сулпан Хәкимйән ҡыҙын икенсегә ҡатынлыҡҡа ала һәм, уның менән ике ғаиләлә тыуған бала­лар­ҙы бергә ҡарап үҫтереп, матур тормош юлына баҫтыралар. Әммә ул да тормош иптәшен ҡалдырып, китеп бара.

Малайҙары менән бергәләп Мансуровтар үҙ эшен асып ебәрә. “Өйрәнгән эш – иген үҫтереүҙе һайланыҡ. Ҡуртымға ер, шулай уҡ халыҡтың пай ерҙәрен дә алдыҡ. Венер улым крәҫтиән (фермер) хужалығын ойошторҙо. Бергәләшеп эшләйбеҙ, кәрәк икән эшселәргә килен бешергән йылы ашты алып барам, кәрәк булғанда үҙем дә комбайн штурвалына ултырам.

Нисек сәсергә, нимә сәсергә, ҡасан сәсер­гә икәнлеген үҙем әйтеп, күҙәтеп торам. Тағы берҙе ҡабатлайым, ерҙе яратмай тороп, унан мул уңыш алырға өмөтләнергә кәрәкмәй. Иң мөһиме – ергә һаҡсыл ҡараш булыу”, – ти ул.

Эшенә күрә хөрмәте, тигәндәй, Мөнир Нурғәле улының фиҙакәр хеҙмәте тейешенсә баһаланған. Уның күкрәген “Почет Билдәһе” ордены, “Хеҙмәт батырлығы өсөн” миҙалы биҙәй. 1994 йылда “Баш­ҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре” тигән маҡ­тау­лы исемгә лайыҡ була. Шулай уҡ Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһына, Бөтә Союз халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙ­мәһендә бронза миҙалға лайыҡ була. Әбйәлил районы депутаттары советына дүрт тапҡыр депутат итеп һайлана, ауыл биләмәһендә лә депутат була. Рауил ауыл биләмә­һенең Почетлы гражданы ла. Бына шундай ихтирамлы ветеран йәшәй Әбйәлил районында.

Әбйәлил районы.