Юғалған бысаҡтың һабы алтын

Тормош юлы – борма-борма...

“Ни хәл, энем? Был арала ни­ңә­лер өндәшмәҫ булдың, ни эш­тәр ҡыйратыуың?” Тоноғораҡ яңғы­раған был тауышта мин дежур сәләмләүҙе түгел, бәлки тиҫ­тәләрсә йылдар эсендә һыналған яҡынлыҡты ла, уны һис ҡасан да ҡалдырмай торған юморҙы ла, осрашып һөйләшеү теләген дә ишетәм, шикелле. Юҡһыныуымды үҙем дә йәшермәйем: аңлатып торорға ла кәрәкмәй, йылдар әҙәм балаһына көс-ҡеүәт өҫтәмәй, сир-сырхауҙар һөжүме, тормош яйһыҙ­лыҡтары көндән-көн көсәйә бара. Иллә-мәгәр ошоға тиклем уларҙың Әнәс Хөсәйен улы менән сәкә­лә­шеүе әлеге ҡәһәрҙәргә бигүк уңыш килтермәгәйне. Әҙәм балаһына әсә вә ата ҡаны менән күскән холоҡ-фиғел, ғаиләлә бирелә килгән тәрбиә-ғәҙәттәр, тамыр­лан­ған инаныуҙар һәр ҡайһы­быҙҙың өлөшөнә мул төшә килгән бәлә-ҡазанан өҫтөн ҡала.

Ҡулыма ҡәләм алып, алдыма ҡағыҙ һалғас, үҙем дә аңламаҫлыҡ тулҡынланыу кисерҙем. Мәсьәлә, бәлки, шундалыр, Әнәс ағай менән оҙаҡ йылдар аралаша торғас, беҙҙе йәш яғынан да, интеллектуаль кимәл йәһәтенән дә айы­рыр­ға тейешле сиктәр юйылған һы­маҡ тойола башланы. Һәр хәлдә, уның кеүек кешеләрҙе белеү форсатын биргән яҙмышҡа рәхмәтле булырға кәрәктер. Икенсе яҡтан, Әнәс Мәхмүтов – ифрат ҙур иҡтисадсы-ғалим, профессор, Баш­ҡортостан Фәндәр акаде­мияһы ағзаһы. Мәскәү, Санкт-Петербург, Ҡазандағы абруйлы иҡтисадсылар уның менән таныш булыуын яҙмыш бүләге тип ҡабул итә. Ҡаушабыраҡ ҡалыуың да ғәжәп түгел, ләкин, күрә-белә йөрөүемсә, ғалим үҙенең юғары дәрәжәһе менән һис ҡасан да маһайманы.

Һеҙҙең хәбәрсегеҙгә Мәхмү­товтың 1999 йылда нәшерләнгән “Нас вела судьба” тип аталған китабын әле ҡулъ­яҙмала уҡырға һәм уға бер ни ҡәҙәр оронорға ла насип иткәйне. Әйтһәң, һүҙ – ға­лимды ауыр, шул уҡ ваҡытта көн­ләшерлек яҙмыш етәкләп барған икән. Өлкәндәр тураһында һүҙ сыҡһа, ғәҙәттә, уларҙың ыҙалы ба­ла сағы, тиңһеҙ көрәштә уҙған ғүмере алға сыға. Тормошто хәсрәттәрһеҙ, күбәләктәй талпынып ҡына үткәргән берәйһен миңә күрһәтегеҙ әле. Һуғыш яфаларын, илдең ижтимағи-сәйәси ҡоро­лошондағы, иҡтисадтағы бихисап үҙгәрештәрҙе башынан үткәр­гәндәр һыҙланыуҙарын кешегә күрһәтеп бармай, уларҙың ҡотол­ғоһоҙ булыуына сабырлыҡ менән түҙә.

Кешенең тормош юлы шулай борма-борма була, уның бө­гөлөштәренең ҡайҙан, ни сәбәптәр менән тамамланыуын, ниндәй маҡсаттарға төбәлеүен төпсөрләү ҙә файҙаһыҙ. Әйткәс әйтәйем, мин дә Әнәс Хөсәйен улының тәржемәи хәленән ҙур ғалим хасил булырын төҫмөрләткәндәй эҙҙәр юллағаным булды. Тәбиғи зыя­лылыҡ һәм белемгә һыуһындың ҡанмауы уға, бәлки, әсәһе Хәтирә Ғәйнетдин ҡыҙынан бирелгәндер. Ул мөғәллимә, ауылда башланғыс мәктәп мөдире булған. Хәтирә апай­ҙың үҙенә балаларҙы ғына түгел, өлкәнәйгән ауылдаштарын әлепте таяҡтан айырырға өйрәтеү бурысы төшкән. Бер мәл, Халыҡ комиссарҙары Советының “РСФСР халыҡтары араһында на­ҙанлыҡты бөтөрөү тураһында”ғы декретының 90 йыллығына бәйле мәҡәлә яҙғанда, Хәтирә Ғәйнетдин ҡыҙы менән уның меңдәрсә за­ман­даштарының гражданлыҡ ҡаһарманлығы тураһында уйландым. Бөгөнгө йәштәр ауыл өсөн мөғәллимә, йәғни уҡытыусының, ниндәй шәхес булыуын күҙ алдына килтермәйҙер ҙә. Ул кәңәшсе лә, әхирәт тә, ҡурсалаусы ла, тормоштоң төрлө мәлдәрендә иң юғары хөкөмдар ҙа. Уинстон Черчилль, мөғәллимдәр премьер-министрҙар хыял да итә алмаҫлыҡ хакимлыҡҡа эйә, тигән, имеш. Мәш­һүр инглиз, ай-һай, фәстер­гән, беҙгә Рәсәйҙә уҡытыусының мәртәбәһен ҡайтарғанда ла...

Нигеҙендә тотороҡло

Шулай ҙа академиктың үҙенә әйләнеп ҡайтайыҡ. Мәхмү­тов­тарҙың генеалогияһынан йәнә бер шәхесте иҫкә төшөрәйек. Ул – Әнәс Хөсәйен улының олата­һының бер туған ағаһы Шәрә­фетдин Йәләл улы Мәхмүтов. Өфө губернаһынан өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, мосолман фракцияһынан дәүләт керемдәре һәм сығым­дарының үтәлешен күҙәтеү, халыҡ мәғарифы, бүтән мәсьәләләр буйынса комиссияла эшләгән кеше. Сағыштырырға тырышыу, бәлки, урынлы ла булмаҫ, иллә-мәгәр республикалағы иҡтисад фәненең аҡһаҡалы шөғөлләнгән мәсьә­ләләр менән ХХ быуат башында Дәүләт Думаһы депутаты Шә­рәфетдин Мәхмүтов башҡарған эштәр араһы шулай уҡ алыҫмы һуң? Өсөнсө саҡырылыш депу­таттарҙың эшмәкәрлеге тура­һындағы документта шундай һүҙҙәр бар: “Думаның эшендә илдә дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү мәсьәләһендә Ғайса Йәнекәев менән Шәрәфет­дин Мәхмүтов әүҙемлек күрһәтә”.

Алма ағасынан алыҫҡа өҙөлөп төшмәй, тимәксемен... Ә бына Әнәс Мәхмүтовтың хәрби юлдан китеүе лә ихтимал булған. Эш хатта шуға барған да. Урман үҫтереп йөрөһә лә ғәжәп тойолмаҫ ине, сөнки юғары белемде ул Башҡортостан ауыл хужалығы институтының урмансылыҡ факультетында алған. Мәхмүтовтар, билләһи, ауылда ла һыр бирмәҫ ине, хәләле Асия Миңнәхмәт ҡыҙы – белеме буйынса ветеринар. Ләкин, йырҙа йырланғанса, маңлайыңа яҙылған хаҡ яҙмышты һыпырып ташлап булмай ҡул менән. Бөгөн туҡһанын тултырған академикка комсомолда ҙур мәктәп үтергә лә, мәҙәниәт өлкәһендә лә хәтһеҙ тир түгергә тура килгән. Фәнгә юл, шулай, боролоп-боролоп килгән.

Ғалим Мәхмүтовтың үҫеү һәм өлгөрөү эволюцияһын күҙ алдынан үткәреүгә баҙнат итә алманым инде. Бәғзе ҡәләмдәштәрем, фән кешеһе тураһында бәйән итергә йыйынһа, йыш ҡына тапап та­ҡырланған һуҡмаҡҡа төшөп китә: диссертациялар, ташҡа баҫылған хеҙмәттәр, ғилми йыйындарҙа ҡатнашыуҙар һәм мотлаҡ шә­рифле исемдәр һәм бүләктәр. Шулай ҙа, хаталанмаһам, ғалимдың үҙ йүнәлешендәге тырышлығы уның нисә том яҙыуы менән түгел, ә белемдәре һәм фекерҙәре дө­йөм кешелек мәҙәниәте туҡы­маһына инеп нығый алыуы менән ҡиммәттер.

Уҙған быуаттың 90-сы йыл­дарының башы. Тарихтың шул осор сәхифәләре әле булһа күҙ алдымда. Ғәҙәтләнгән тормошо пыран-заран килтерелгән ябай кеше генә түгел, хатта тәжрибә һәм белем менән ҡоралланғандар ҙа күпмелер ваҡытҡа албырғап, юғалып ҡалды.

Мәғлүмдер, Михаил Горбачев хакимлыҡҡа килгәс, аҡыл етмәҫ­тәй ғәмәлдәр башланды. Тәбиғи, йәмғиәттең тормошо фәлсәфәүи вә иҡтисади закондар менән көйләнә. Төпкөл асылында, улар сәйәси конъюнктура тутығы йо­ғонтоһона эләкмәҫкә тейеш. Лә­кин, күпселек аналитиктар феке­ренсә, 90-сы йылдар Рәсәйҙең ХХ быуаттағы тарихында Октябрь инҡилабынан һәм Бөйөк Ватан һуғышынан аҙаҡ иң сәйәси­ләш­терелгән, ни булырын төҫмөрләй алмаҫлыҡ осор тип баһалана. Яңғыҙлыҡта ҡалған Рәсәйҙең иҡтисады, быума сире тотҡан һы­маҡ, тартыша башланы. Был тет­рә­неүҙәр Башҡортостан иҡти­садына ла йоғонто яһамай ҡалманы, әлбиттә.

Ваҡыт, ысындан да, елә генә. Башҡортостан иҡтисадында тотош алғанда һәм уның айырым сегменттарында төрлө хәлдәр булғыланы, әммә ул үҙенең нигеҙендә тотороҡло икәнлеген күрһәтте.

Рухи ҡиммәттәрҙе мөлкәттән өҫтөн ҡуйған

Рәсәйҙең ХХI быуатҡа килеп инеүе уның алдына яңы циви­лизацияның тиҙләп үҫеүе, постиндустриаль йәмғиәттең формалашыуы менән бәйле сираттағы талаптарҙы ҡуйҙы. Рефор­ма­ларҙы ғәмәлгә ашырыуға хәтһеҙ ваҡыт кәрәк буласаҡ. Уны уңышлы тамамлау өсөн яҡшылап уйла­нылған, иҫәпләнгән, фәнни нигеҙ­ләнгән стратегия кәрәк ине. Был йәһәттән уй-фекерҙәрҙе анализ­лаған, тикшергән лаборатория булараҡ, академик Ә.Х. Мәхмүтов етәкселегендәге “Экономика и управление” журналы мөһим урын тотто. Һеҙҙең хәбәрсегеҙгә лә ошбу журналда байтаҡ аналитик очерктар баҫтырыу насип булды.

Иҡтисадсы-ғалимдарҙы, әле булһа, “баҙарсылар” менән “дәү­ләт­селәргә” бүлеп йөрөтәбеҙ. Бындай бүлеүҙең шартлы икәнлеге мәғлүм, ләкин өлкән дуҫымдың ҡайһы төркөмгә ҡарауын белге килә. Уйлауымса, донъя күргән хеҙмәттәренең исеме генә лә ғалимдың үҙ фәнендәге урынын иҫбатлай. “Баҙар иҡтисады бул­һын, баҙар йәмғиәтенә – юҡ”, “Ба­ҙар фундаментализмы һәм ялған баҙар”, “Ниндәй дәүләт төҙөйбөҙ һуң беҙ?”, “Башҡортостан баҙар юлында”... Һанай китһәң, хеҙ­мәттәр бихисап, һәм улар 10–15 йыл эсендә яҙылған. Көнүҙәк булыуҙарын әйтеп тороу ҙа кәрәкмәй, ә бына ғалимдың киң мәғлүмәтлелеге һәм стилистик оҫталығы иң юғары баһаға лайыҡ.

Иҡтисадтың тамырынан үҙгә­реш кисереүе осоронда яңынан-яңы проблемаларҙың хасил булып тороуы тәбиғи, тормош башҡа, шаҡтай ҡатмарлы, ҡайһы саҡ ҡапма-ҡаршылыҡлы мәсьә­ләләрҙе алдыбыҙға ҡуя һәм артабан да шулай дауам итәсәк. Фекере салҡар, тормошта тотҡан урыны аныҡ ғалим уларҙы күрмәмешкә һалыша башлай. Мөмкинлегенә, ғилеменә ҡарап, ул мәсьәләләрҙе өйрәнә һәм фән­ни йәһәттән нигеҙләнгән тәҡдим­дәр индерә. Программалар әҙер­ләүсе ғалимдарҙы, мәҫәлән, хәрби структураларҙағы штаб хеҙмәт­кәрҙәре менән сағыштырырға булалыр, шәт. Ғөмүми хәлде улар­ҙың стратегик баһалай белеүе һәм алда закондарҙың ниндәй рәүеш аласағын күҙаллау һәләте хужалыҡтың айырым тармаҡта­рының ғына түгел, бәлки тотош республиканың эшмәкәрлегенә йоғонто яһай ала.

Әнәс Хөсәйен улы менән ошо, кемдәрҙелер ялҡытҡан, темаға йыш әйләнеп ҡайтыр булдыҡ. Һүҙ артынан һүҙ эйәреп, онотоп та ки­тәбеҙ. Мин дә йәш кеше түгел, ә республикалағы ижтимағи-сәйәси ағым уртаһынан һис тә тай­пылырға теләмәгән академик Мәхмүтовҡа ошо көндәрҙә 90 йәш тулды. Фәнде онотобораҡ, мауы­ғыуҙарын тыйыбыраҡ йәшәһә лә, ғалимға ҡырын һүҙ әйтеүсе булмаҫ ине. Юҡ бит, һаман төрлө уй-ниәттәр менән дәртләнеп китә. Әнәс Хөсәйен улына яҡташы, Рәсәй Фәндәр академияһы ағзаһы Раил Ғүмәр улы Кузеев “идееноситель” тигән исемде бер ҙә юҡҡа бирмәгән икән. Ундағы тәҡдимдәр, пландар, фантазияларҙың ахыры-төбө күренәһе түгел. Һуңғы осорҙарҙа ныҡ ҡына сирләп торһа ла, ғалим менән күрешеп һөйләшеү рәхәт, сөнки ул ифрат ябай кеше. “Кеҫәһендә һуҡыр тине лә булмай тороп, дуҫтарына шундай кәңәштәр биргән һәм ошоноң һөҙөмтәһендә уларҙы ла бер тинһеҙ ҡалдырған кеше иҡтисадсы була инде”, – тип мәрәкәләүгә лә үпкәләмәй. Уның дәртенә һәм тормошто һөйөүенә, шулай уҡ фиҙакәрлек һәм түҙемлегенә генә ысынлап көнләшәм мин. Әнәс Хөсәйен улы Мәхмүтовта рухи ҡиммәттәрҙе мөлкәттән өҫтөн ҡуйған Рәсәй зыялыларының аҫыл сифаттарын күрәм.