Ғалимды нимә борсой?

– Рауил Талип улы, һеҙҙең өсөн демографиялағы көсөргә­нешле хәл һис тә яңылыҡ түгел, әлбиттә. Социологтар күптән был хаҡта иҫкәртеп, саң һуҡты, тос фекерҙәре менән уртаҡ­лашып, йәмәғәтселеккә етке­рергә тырышты. Быйылғы Мөрә­жәғәтнамәлә илдең эске сәйәсәтенә ҙур урын бирелеүенә ҡарашығыҙ нисек?

– Минеңсә, Мөрәжәғәтнамәлә яңғыраған һәр фекер һәм сара бик ваҡытлы. Демографик һәләкәткә тарымау өсөн аныҡ эштәр кәрәк, ә йылдар буйы “бөттөк, харап булдыҡ” тип күпме генә ҡысҡырмайыҡ, был өлкәлә алға китеш булмаҫ.

Социологияла бик фәһемле Томас теоремаһы бар. Уның мә­ғәнәһе шунда: кеше тәртибен­дәге эҙемтәләр ысынбарлыҡ менән билдәләнмәй, ә уның тураһында кешенең фекере менән билдәләнә. Мәҫәлән, әгәр кеше үҙ аҡсаһын һалған банк бөлгөнлөккә төшәсәк тип ышанһа, мотлаҡ йүгереп барып аҡсаһын кире аласаҡ, уға башҡалар ҙа эйәрәсәк һәм банк, ысынлап та, күп тә үтмәй “шартлаясаҡ”. Демография мәсьәләһендә лә шул уҡ хәл. “Ҡыҙ-ҡырҡын бала тапмай хәҙер, тыуым быйыл тағы кә­мегән икән”, тип һәр кем таныш-тоношо, күрше-күләне ме­нән һүҙҙе күп сурытһа, күрегеҙ ҙә тороғоҙ, тирә-яғығыҙҙа сабый тауышы ишетелмәй ҙә башлар.

Халҡыбыҙҙың тормошон яҡшыр­тыу өсөн яуаплы етәк­селәргә балалар һанын бар­лауҙан туҡталырға ваҡыт. Имен-һау сабыйҙар тупылдап тыуып торһон, ғаиләләр бәхетле, йортло, эшле булһын өсөн һин нимә эшләнең, тип һорағым килә уларҙан. Һәр кем үҙенә тәғәйен бурысын еренә еткереп башҡарһа, төҙөүсе ваҡытында йорт төҙөһә, игенсе иген икһә, етәксе идараны дөрөҫ ойоштороп, анализларға өйрәнһә, әлеге байтаҡ мәсьәләләр күптән ҡырҡыулығын юғалтыр ине.

– Ҡайһы саҡта ғаиләлә күҙгә салынмаған, әһәмиәтле тойол­маған үҙгәрештәрҙең дә йәм­ғиәт­тәге мөнәсәбәттәр система­һына йоғонто яһауы, хатта социаль тормош нигеҙҙәрен ҡаҡ­шатыуы мөмкин, тип әйтеүегеҙ ҙә иҫтә. Ә бына йәштәрҙең ситкә китеүенә ҡарашығыҙ нисек?

– Район мәктәптәрендә юғары класс уҡыусылары менән әңгәмәләр ойоштороу барышында уларҙың кем булырға, ҡайһы уҡыу йортона барырға теләүҙәре менән ҡыҙыҡһынғанда, бер-икеһе генә тыуған яғында ҡалырға теләк белдерә, кемдер ғүмер буйы тыуған төбәгенән башҡа ерҙе күрмәгән ата-әсәһенең кәңәшенә ҡолаҡ һала, үҙ төбәгендә яҡшылыҡҡа табан бер аҙым да яһалмауын күреп үҫкән быуын бәхетте ситтән эҙләргә кәңәш итә.

Һүҙ ҙә юҡ, хәрәкәттә – бәрә­кәт, бындай өҙлөкһөҙ халыҡ ағымы артабан да буласаҡ. Әммә уны ла яйларға, көйләргә мөм­кин, бары кеше өсөн эше, тор­лағы, лайыҡлы хеҙмәт хаҡы, инфраструктураһы булған шарттар тыуҙырырға кәрәк.

– Тәү сиратта нимәне күҙ алдында тотаһығыҙ?

– Мине бәләкәй генә түгел, ярайһы ҙур ғына ауылдарҙың бөтөүе, бушап ҡалыуы борсой. Был хәлдең эҙемтәләре билдәле бит инде, тыуым да, халыҡ һа­ны ла кәмей, иҡтисади эҙемтә­ләре тураһында әйтеп тораһы ла юҡ.

1959–1989 йылдарҙа республикала ауылдар һаны ҙур тиҙлек менән ҡыҫҡарыуын ишетеп беләһегеҙҙер. Йылына 88 ауыл юҡҡа сыҡты, айына ете ауыл тамырынан ҡороно. Халыҡ кә­мегән ерҙә үҫеш тә юҡ, килә­сәккә өмөт тә аҙ. Иң алдынғы, ҡеүәтле илдәрҙең береһе булған Сингапур Белорет районы би­ләмәһенән 15 тапҡырға бәләкә­йерәк, бер квадрат километрына һигеҙ мең кеше һыйған, ә Белорет районы биләмәһенең бер квадрат километрына ни бары ике кеше тура килә.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһен ҡараһаҡ, республикалағы 1700-гә яҡын ауылда берҙән алып 100-гә ҡәҙәр кеше йәшәгәне асыҡланды, 98-ендә бер кем дә йәшәмәй, 320 ауылда 1–10, 735-ендә 11–50, 619-ында йөҙгә ҡәҙәр кеше йәшәүе билдәләнде.

Шуға күрә быйылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһы бер ни тиклем тулҡынландыра.

– Демографик көрсөктө һауыҡ­тырған “дарыу”ҙы социологтар ниҙә күрә?

– Беҙгә бер нисә бала тәрбиәләп үҫтергән ғаиләләргә ҡарата дәртләндереү, ярҙам сараларын ҡулланыу буйынса маҡсатҡа ярашлы эҙмә-эҙлекле сәйәсәт үткәреү ҡулайлы. Бөгөн Хөкүмәт ҡабул итәсәк саралар­ҙың һөҙөмтәһен алыҫ киләсәктә генә күрергә яҙыр.

Бөгөнгө этапта яңыса идара итеүгә күсеү зарурлығы тыуа. Дөрөҫ идара итеү – уңыштың 90 проценты тигән һүҙ. 1966 йылда Японияла илдә фәнни идара итеү проблемаларына арналған ҙур конференция үткәрелде. Ошонда яңғыраған тос фекерҙәргә, тупланған ғилми тикшеренеүҙәргә таянып, унда иҫ киткес ҙур үҙгәрештәр башланды. 1947 йылда һалам өҫтөндә көн күргән япон халҡы тырышлыҡ, аҡыллы идара итеү һөҙөмтәһендә байтаҡ илдәрҙе иҡтисади ҡеүәте, тормош сифаты яғынан уҙып китте. Илдең байыуы, халыҡтың мул тормошта йәшәүе өсөн нефть, газ булыуы мотлаҡ түгел.

– Тимәк, беҙгә әле был йәһәттән өйрәнәһе лә өйрәнәһе...

– Төрлө һөнәр кешеләре менән яҡындан, ихласлап ара­лашҡан бар. Мәҫәлән, берәү ике йөҙ баш йылҡы аҫрай, үҙ көсө менән тырышып-тырмашып йә­шәп ята. Етәксе икәнһең, шундай егәрлеләргә ярҙам күрһәт, хатта аяҡҡа баҫҡансы һалым да түләтмә, продукцияһын һатыш! Иң ҡулайлыһы – кооперативҡа ойошоу, әлбиттә.

Аралашыуҙарҙың береһендә район хакимиәтендә эшләгән көслө зат вәкиле “беҙҙең район­дың киләсәге юҡ инде ул” тип ысҡындырҙы. “Тимәк, һин үҙ урыныңда түгел, ҡустым, идара итергә ҡулыңдан килмәй”, – тип әйтергә бик тә уҡталып ҡуй­ғайным. Идара итеү “йомшаҡ­лығы” арҡаһында “вахтовиктар” категорияһы, ир-атһыҙ, атай­һыҙ, тәрбиәсеһеҙ ғаиләләр күбәйә, тыуым кәмей, парҙар тарҡала.

Сит илдәрҙәге кеүек, күп ба­лалыларға торлаҡҡа сертификат йәки әҙер йорт биргәндә, бар яҡтан да отошло булыр ине. Ер өсөн бирелгән 250 мең һум аҡса ғаиләнең торлаҡҡа ихтыяжын ҡаплай алмай, кәрәк-яраҡҡа бик тиҙ тотонолоп бөтәсәк.

Балаларҙа аҡса экономия­ларға тырышһаҡ, демографик упҡынға ҡолап, бөтөнләй унан сыға алмауыбыҙ ихтимал. Халыҡ кәмеһә, аҡса менән бер ни эшләп булмай. Үҙәк менән төбәктәр араһындағы ҙур айырма яҡшылыҡҡа килтермәй. Эш хаҡы бер нисә тапҡырға юғары булған ҡалаларға йәштәрҙең күпләп китеүе, илдең хеҙмәт баҙарындағы ауыр хәл үҫеште ныҡ тотҡарлай, ә үҫеш булмаған ерҙә балалар тыумай.

– Рауил Талип улы, социаль ярҙам саралары, бер яҡтан, әһә­миәтле тойолһа ла, әлегә улар тулы ҡәнәғәтләнеү тыу­ҙыр­май, ти социологтар. Ни өсөн?

– Киләсәктә социаль именлек йүнәлешендә эшмәкәрлектең әүҙем алып барыласағына ышанам. Тейешле стимул һәм иғтибар булғанда күп бала тәрбиәләгән ғаиләләр һанының артыуына ла шик юҡ.

Кеше, башҡа йән эйәләренән айырмалы, аҡыл, фиғел менән эш итә, тәжрибәгә таяна, ул халыҡтың социаль-иҡтисади яҡтан ҡатламдарға бүленеүенең тәрәнәйеүенә һиҙгер, донъяны танып белеүе даими үҙгәреш кисереүсән. Никахҡа ингән йәштәр өйләнер алдынан ҡайҙа йәшәрен, нисек ғаиләһен тәьмин итерен, ҡайҙа балаһын ҡалды­рып торорон, ниндәй мәктәптә уҡытырын уйлай. Күпселек был мәсьәләләрҙе төптән уйлап хәл итмәйенсә, бала табырға баҙнат­сылыҡ ҡылмай, ғаиләлә сабый­ҙар тыуыу менән үҙҙәренең аҙ килемлеләр рәтенә төшөүен яҡшы аңлай.

Бының менән нимә әйтергә теләйем? Демографик көрсөктә әсәлек капиталын булдырыу – тәьҫирле ысул, әммә был ғына аҙ. Әсә хеҙмәтен тейешенсә ба­һаларға теләйбеҙ икән, ни өсөн уға лайыҡлы эш хаҡы түлә­мәй­беҙ? Башҡа ҡайһы бер үҫешкән илдәрҙәге кеүек. Әсәлек хеҙ­мәте – йәмғиәттәге иң файҙалы хеҙмәт. Демография менән “шөғөлләнеү”гә ваҡыт әрәм итергә ярамай, ә ғаиләләр өсөн уңайлы шарттар булдырыу хаҡында уйларға тейешбеҙ. Аҡса, пособие менән тыуымды арттырып булмай, кешегә мөнәсәбәтте яҡшыртыу, яҡты киләсәккә өмөт ҡабыҙыу менән шөғөлләнергә кәрәк. Лайыҡлы хеҙмәт хаҡы алған атай пособие юллап йөрөмәйәсәк, Себер тарафтарына ла юл тотмаҫ.

Демографик күрһәткес – ул хеҙмәт баҙары, сәнәғәт, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, торлаҡ-ком­му­наль хужалыҡ һәм башҡа тармаҡтарҙың эшмәкәрлеге, идара итеү таһыллығы һөҙөм­тәһе. Ошо “сылбыр”ҙың бер өлө­шө генә өҙөлһә лә, йә­шәйештә мотлаҡ кире сағылыш табасаҡ.

Рәсәй Президенты бынан тиҫтә йыл элек үк тыуымды арттырыуҙы милли мәсьәләләр рәтенә ҡуйҙы. Ғаилә институтына мөнәсәбәтте үҙгәртеү, уның ыңғай образын тыуҙырыу бик күп йүнәлештәрҙе үҙ эсенә ала. Шуның береһе, әлбиттә, ил Президентының быйылғы Мөрәжәғәтнамәһендәге яңы йүнәлештәр. Әммә иртәгәһе көнгә ышанысты арттырыу өсөн был ғына етмәй, ярлылыҡты кәметеү, хеҙмәт баҙарын көйләү өсөн тәьҫирле юлдарҙы эҙләү мотлаҡ.