“Йыһандан күҙ һалһаң, Ер тибеп торған йөрәк кеүек...”

– Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы, әүҙем йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәр­легенән бер аҙ ситләшкәс, ниндәй хис-тойғо кисерҙегеҙ? Ғәфү итегеҙ, ярышта сабып барған юртаҡты туҡтатҡандағылай, тынысһыҙлыҡ һәм арығанлыҡ тойғоһомо, әллә, киреһенсә, ниһайәт, үҙ-үҙеңдең рухи һәм донъяуи ихтыяждарыңа күберәк ваҡыт бүлеү ихтималлығы барлыҡҡа килгәнде аңлап, һиллек, ҡәнәғәтлек хистәренме?

– Һәр эшмәкәрлекте ваҡытында матур итеп тамамлап ҡуйыу ҙа мөһим, ниһайәт, мөкиббән ижадҡа сумырмын, ғаиләм дә иғтибарлыраҡ мөнәсәбәткә мохтаж тип, белеүегеҙсә, үҙ теләгем менән тотошлайға хаҡлы ялға сыҡтым.

Тәүҙәрәк, әлбиттә, олоғара йөк иң­дән төшкәндәй тойолдо, ҡанат­ланып осорҙай булып йөрөнөм. Бер аҙҙан, ваҡытты сәғәткә ҡарамайынса ла дөрөҫ билдәләп, көндөң һәр мәлен теүәл бүлеп өйрәнгәнгәлер, күнегел­мәгән һиллектә үҙемде һауа етмәгәндәй хис итә башланым.

Ә бит мин буш ултырманым. “Миҙ­гелдәр аша” тип исемләнгән өр-яңы шиғыр китабымды әҙерләнем, ул яңыраҡ Башҡортостан “Китап” нәш­риәтендә донъя күрҙе. Әсәй генә түгел, өләсәйгә хас мәшәҡәттәрем дә бар. Әммә мин әлегәсә эштә йорт хәс­тәрҙәренән, өйҙә эштәге көсөр­гәнештән ял итеп, йоҡо иҫәбенә ши­ғыр яҙып йәшәнем. Шул арҡала тормоштоң матур яҡтарына таянып, һәр кемде барынса ҡабул итеп күнеккәнмен. Кире күренештәргә йәки үҙ яҙмышымдың кителеберәк киткән саҡтарына борсолоп йөрөрлөк форсат та бик булманы. Ул арала ауыр­лыҡтар ҙа нисек килгән, шулай эргәнән китә торҙо.

Бына хәҙер ваҡлыҡтар ҙа ҡайһы саҡ күңелде биләй, һис кенә лә кә­рәкмәгән әрнеү йөрәкте ҡуҙғыта, хатта үпкәләү, юҡ-бар шиктәр ҙә яралып ҡуя. Мин уларға булмышымды ва­ҡытлыса яуларға ла ирек бир­мәйем. Донъяға элеккесә ҙур үлсәм­дәр аша ҡарарға тырышам. Шул уҡ ваҡытта был хистәр самалы миҡдарҙа ижад кешеһенә кәрәк икәнен аңланым.

Элегерәк классиктарҙың бәндә кисерештәрен үтә нескә сағыл­ды­ры­уына хайран ҡала торғайным. Әле бы­ның бик тә мөмкин икәнен, әҙип тор­моштоң гүзәллеген генә түгел, түбәнлеген дә татығанда килә торған аҡыл булғанлығына төшөндөм. Тик шулай ғына Толстой, Достоевский әҫәрҙәре һымаҡ, барса кешелек өсөн фәһемле йәшәү дәрестәренә тиң әҫәрҙәр тыуалыр. Шуныһы йәл: ғүмер бигүк оҙон түгел, бик күпкә өлгөрәһе килә. Һиллектә бер аҙ ғазапланып алғас, алдымда торған эштәрҙе барланым. Улар байтаҡ йыйылған.

Сер түгел – пенсияға сығыуҙы һәр кем үҙенсә кисерә. Тормоштағы һәр үҙгәреш, һайлап алаһыңмы уны, әллә яҙмыштың бер бөгөлө буламы, үҙенә күрә һынау ҙа ул. Ваҡыты еткәс, ер аҫты­нан урғып сыҡһа ла, ағышын тап­ҡан йылға ише үҙ шифаһы, таш­ҡындары һәм боҙо менән йәшә­йе­шең­дең өлөшөнә әйләнә. Миңә лә ғү­мер даръяма килеп ҡушылған яңы инеш – әлеге мәлем көндәремде нурлап торған ҡыуаныстары ғына түгел, һағыш-юғалтыуҙары менән дә ҡәҙерле.

Әлеге ваҡытта матбуғатта оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә йыйылған мә­ҡә­ләләремде китап итеп әҙер­лә­йем. Яңы бер әҫәремде башлап торам. Шиғырҙарымды рус теленә тәр­жемә итеү менән шөғөлләнәм. Баш­ҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе эргә­һендәге кәңәшселәр советы ағзаһы булыу ҡануниәт өлкәһендәге тәжри­бәмде файҙаланырға ярҙам итә. Донъя әҙәбиәте хазиналарын уҡырға тырышам. Эске үҫеш, рухи үҫеш һәр йәштә лә мөһим.

– Шағирәлек – ысындан да, айырым бер өҫтәлмә сифат. Ул гел һоҡ­ландырмайҙыр, тип уйлайым. Был һыҙатҡа дыуамаллыҡ та хас, ҡайһы саҡта ололар араһында йөрөгән бала кеүегерәк тә үҙеңде тояһың. Ғәҙәти көнитмешең эргәһендә шағирәлегең йөрөй.

Һауала осҡанда, һыуҙа йөҙгәндә аҡҡош ниндәй гүзәл! Ярға сығып, аяҡ баҫһа, ябай йорт ҡаҙылай килбәтһеҙгә әйләнә. Шағирә тормошта ярҙа йөрө­гән шул аҡҡош кеүек, был бисара хә­ленә йәне көйөүе лә ихтимал. Шулай ҙа ул рухы менән көслө. “Шағирәгә” тигән бер шиғырымда ошондай юлдар бар:

Уны һуға һәр бер йәшен,

Түгелергә тора йәше.

Имәндәй ныҡ ҡай саҡ үҙе,

Үҙенән дә сыҙам һүҙе!

Һәр шағирә, әлбиттә, үҙенсәлер. Фекерем менән кемдер килешмәҫ. Мин булмышымдағы шағирә тура­һында әйтәм. Бигерәк тә ғаилә ҡороп, әсәй булғас, көллө ғаләмгә шағирә­легеңде инҡар итергә тырышаһың. Йәнәһе лә, һинең дә өйөң таҙа, аш-һыуың тәмле, балаларың ҡараулы. Был ынтылышта сама белмәй, бүтән ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда ла күберәк йөк алып бөтәһең.

Эш урыныңда ла үҙеңде шағи­рәләргә хас ихласлыҡ менән иҫбат­ларға тотонаһың. Әлеге шул балалыҡ: күрәһегеҙме мине, күрәһегеҙме, тигән кеүек.

Урта йәштәрҙе үткәс, аҡыл килә, әлбиттә. Шуға ла Блоктың “Поэзия – удел юности” тигән һүҙҙәрендә ҙур хаҡлыҡ бар.

“Башҡортостан ҡыҙы” журналына баш мөхәррир итеп тәғәйенләнгәндә, миңә 41 йәш ине. Шағирәлегем йөрә­гем­дең иң төпкөлөнә йәшенеп өлгөр­гәйне. Шуға ла мин бүтән хеҙмәт­тәштәремдән әллә ни айырылманым. Ә инде бөтә республика ҡатын-ҡыҙҙары ярҙам һорап килә башлағас, улар мине үҙемдән көслөрәк булырға өйрәтте. Алдыма ҡуйған бурыстары менән сәйәсәткә алып инделәр.

Ике саҡырылыш республика парламентында эшләнем, биш йыл вице-спикер вазифаһын башҡарҙым. Дәүләт алдындағы бурысымды ла­йыҡ­лы үтәнем, тип уйлайым. Һәр хәлдә һайлаусыларым минән ҡәнәғәт ҡалды. Шағирәлегем дә ыңғай яҡтан булышлыҡ күрһәтте.

Һәр дәүерҙә лә кеше, шағирәме ул, ябай гражданымы, сәйәсмәнме, үҙ заманы тыуҙырған киҫкен хәл­дәрҙән, тетрәнеүҙәрҙән азат түгел. Коллективлашыу, шәхес культы, Бөйөк Ватан һуғышы, үҙгәртеп ҡороуҙар бер генә ғаиләне лә урап үтмәүе тәбиғи. Төрмәгә ябылған Һәҙиә Дәүләтшина, яу юлдарын үткән Юлия Друнина менән сағыштырғанда, беҙ кисергән социаль-ижтимағи проблемаларҙа иңде йә күңелде һындырырлыҡ бер ауырлыҡ та юҡ.

“Атлап барған төҫлө, гүйә,

Тере ҡуҙҙар өҫтөнән,

Һин һаҡланың заманыңды

Ғәҙелһеҙлек көсөнән”, – тип яҙғайным мин, Һәҙиә Дәүләтшинаға бағышлап. Тимерҙәй ирҙәрҙе өҙгән аяуһыҙлыҡ сәскә кеүек нәфис әҙибә­нең эске һәм тышҡы балҡышын, киреһенсә, көсәйткән генә. Ирек­һеҙҙән Туҡайҙың: “Төн ҡараңғыраҡ булған һайын, нығыраҡ балҡый йондоҙ”, – тигәне иҫкә төшә.

– Айырым шәхес һәм кешелек өсөн дә иң мөһиме – мәңгелек ҡиммәттәр, кешене кеше итеүсе сифаттар. Улар үҙгәрмәй. Ниндәй генә яңы матур гөл орлоҡтары уйлап тапмаһындар, улар бер үк мәңгелек тупраҡһыҙ шытым бирмәй.

Алда әйткәнебеҙсә, ниндәй генә заманда ла, ер тетрәүенә тиң тетрә­неү­ҙәр аша үткәндә лә, намыҫ, әҙәп, изгелек, уңғанлыҡ, үҙ тыуған ереңә һөйөү һымаҡ төп төшөнсәләрҙе юғалт­май, килер быуындарға тапшырыу – һәр беребеҙҙең мөҡәддәс бурысы.

– Шиғыр бит ул. Шиғыр донъяны камил итеп күрергә теләй. Был талпыныу шағирҙы һыҙландыра. Назар Нәжми әйтмешләй, был оло һыҙланыу – шиғриәттең төп нигеҙе. Бәлки, шуның өсөн дә шиғыр яралыуы ғаләм төпкөлөндә йондоҙҙар ҡабыныуы һы­маҡ уҡ йыһан серелер. Бәлки, ша­ғир аша Күк үҙе өндәшәлер, кем белә...

Мәҫәлән, үҙемә шиғыр килеүен бөтә тәнем менән тоям, әйтерһең, миңә ниндәйҙер уҡмашҡан көс, ҡөҙрәт килә, асылда ул һүҙ ҡөҙрәте. Уны, тыуасаҡ шиғырҙы, бөгәрләнеп ултырып көтәм, күҙҙәремде сытырҙатып йомам, бар әйләнә-тирә юҡҡа сыға, мин һәм шиғыр ғына ҡала был мәлдә. Шуға ла был юлдар сәмләндерә, әйҙәй. Шиғриәттең төп хаҡы ла, асылы ла, тәғәйенләнеше лә был.

– “...Көн менән төн ҡауышҡандай,

Ҡараңғылыҡ – бер тарафта,

Нимә генә кисерһәм дә,

Мин әйләнмәм битарафҡа!”

Бер шиғырығыҙҙа ошондай юлдар бар. Битарафлыҡ, үҙ-үҙеңде генә хәс­тәрләү кеүек төшөнсәләр, ғөмүмән, заман күренеше, киле­шә­һе­геҙме? Был – иң киң һәм тар күҙлектән баҡҡанда ла, йәмғиәт тарҡаулығына килтергән үҙенә күрә бер бәлә. Ә һеҙ ошо шиғыр юлдары менән башҡаларҙы сәм­ләндерәһегеҙ, хатта оялтаһығыҙ кеүек...

Ә йәмғиәттең төрлө ҡарашлы, күп яҡлы булыуы тарҡаулыҡ түгелдер ул. Артыҡ бер бөтөн булып уҡмашҡан совет йәмғиәтен, бөтә һәйбәт яҡтарын таныған хәлдә лә, шәхесте тотош ҡәнәғәтләндергән мөхит тип атай алмайбыҙ.

Бөгөнгө йәмғиәтте битарафлыҡта ла бигүк ғәйепләп булмай. Мөмкин­леге сикләнгәндәргә, ауырыуҙарға, мохтаждарға ярҙам итеүсе фондтар барлыҡҡа килде, ошо йүнәлештә эшләүсе йәмәғәт ойошмалары бар. Әлбиттә, әлеге осор кешене ныҡлыҡҡа һынай. Белем менән, аҡылы менән, уңғанлығы менән, холҡо менән көслө кешеләр заманы. Сыныҡтыра торған дәүер. Был технологияларҙың йылдам үҫешенә лә бәйле. Ни хәл итәһең, заманды ваҡыт тыуҙыра, ә шиғриәт – мәңгелек.

Ысындан да, мин хәҙер донъяны бар бөтөнлөгөндә ҡабул итеүсе йәш­тәмен. Уның иң моңһоу мәл­дәрендә лә йәшәү бәхетен күрәм. Ҡартлыҡ тураһындағы шиғыр­ҙарымды яратам. Беҙҙең шиғриәттә ғүмерҙең был осоро хаҡында һирәгерәк яҙыла. Уның аша бик тәрән уйланыуҙарҙы бирергә була.

– Бер шиғырым: “Донъя миңә яңы яраламы?” – тип башлана. Һәр шағир өсөн дә донъя өр-яңынан ярала: уның һоҡланыуы, уның һиҙемләүе аша... Бының өсөн, әлбиттә, балаларса ғәжәпләнә, хайран ҡала белеү ҙә кәрәк. Шунһыҙ күнегелмәгән матур­лыҡты абайламайһың, бары һинең күҙеңә, ҡолағыңа салыныр өсөн тыуған өн, күренеш юғала.

Был – шағирҙың тәбиғи күңел торошо. Әйтәйек, ҡоштар беҙҙе һоҡ­ландырыу өсөн осоп йөрөмәй. Осош – уларҙың йәшәү рәүеше.

Хыялдарым балаларыма, ейәндә­ремә бәйле. Ә үҙемә инде был йәштә ниндәйҙер маҡсаттар ғына билдәләй алам.

– Әлбиттә, күп нәмәләр уйландыра. Алтын өҫтөндә ултырып, бар хазинаһы алынып бөткәс, ташландыҡ хәлдә етемһерәп ҡалған ауыл, уның осто осҡа саҡ ялғап көн күргән кеше­ләренең, бер яҡтан, сабырлығына хайран ҡалһам, икенсе яҡтан, уларҙың был яҙмышына үҙем ғәйепле һымаҡ уңайһыҙланыуым әлегәсә йәнемде әрнетеп тора. Беҙҙә генә түгел, тотош донъяла ла һәм һәр быуатта ла ерҙең хужаһы берәү генә: ул – ҡомһоҙлоҡ.

Ил өсөн ауыр мәлдәрҙә барса ҡаҙылма байлыҡтар киләсәгебеҙҙе һаҡлар тереһыу булғандыр. Тик бушап ҡалған бындай урындарҙы хәйерселектә ҡалдырмау сараһын да күрергә мөмкин бит.

Бәләкәй төбәгебеҙ генә түгел, Ер шары үҙе лә вәхшилектән яфалана. Планетабыҙ көн һайын күпме ағыу ҡабул итә һәм, үҙен үҙе таҙартып, беҙҙе һаман һаҡлап маташа.

Эшләгән сағымда космонавтар менән аралашырға насип булды. Улар, йыһандан күҙ һалһаң, Ер тибеп торған йөрәк кеүек, ти. Шул йөрәк шартлап ҡуйһа, ни эшләрбеҙ?..