Ауылпиада ниндәй әләм күтәрә?

Тирләп-бешеп ярышып...

Нимә һуң ул ауылпиада? Бер ни тиклем күҙ алдына килте­рергә тырышһаҡ та, барып күр­мәйенсә фекер йөрөтөп булмай. Ә унда – Иҫке Көрмәнкәй ауылы урамында ҙур байрам ҡайнай. Усаҡ яғылған, тирә-яҡҡа йәм биреп, сама­уырҙар борҡоп ҡай­нап ултыра, ҡаҙан­дарҙа ризыҡ бешә. Танауҙы ҡытыҡлап, тирә-йүнгә тәмле еҫтәр таралған. Һуң был бит үҙенә күрә ҡышҡы һа­бан­туй ҙа инде, тип уйлап та өлгөрмәнем, алып барыусының: “Ауылдар ярышына рәхим итегеҙ!” – тигән һүҙҙәре ҡолаҡҡа салынды.

“Айыҡ ауыл” конкурсының район этабында райондағы һәр ауыл биләмәһе ҡатнашҡайны, был юлы ла 16 команда тупланып, Иҫке Көрмәнкәйгә йы­йылған.

Байрамды асып, Дәүләкән районы хакимиәте башлығы Илгиз Мөхәмәт­йәнов былай тине: “Беҙҙә был сара “Сәләмәт тормош яҡлыбыҙ” девизы аҫтында үтә. Шуға күрә уға 16 ауыл ха­ки­миәте лә йәлеп ителгән, һәр береһенең командаһы бер нисә ярышта ҡатнаша. Барығыҙҙы ла байрам менән!”

Район башҡорттары ҡорол­тайы етәксеһе Ғарифулла Ҡот­лоғәлләмов та байрамда ҡатна­шыусыларҙы ихлас тәбрикләне. Көрмәнкәй ауыл биләмәһе хаки­миәте башлығы Дамир Дәүләтов сараға килгән башҡа ауыл хаки­миәттәре вәкилдәренә уңыш теләне.

Ауылпиада башланып китте. Ярыш­тарҙа ҡатнашыр өсөн берәүҙәр коньки кейҙе, икен­селәр саңғыға баҫты, өсөнсө­ләр арҡан тартышты. Бер ерҙә биатлон ярыштары башланһа, икенсе урында тюбинг-сана­ларҙа ярыш ҡыҙҙы. Саңғы­сы­лар 900 метрға уҙышты.

Катокта хоккей яратҡан Иҫке Көр­мән­кәй, Соколовка, Раев командалары осрашты. Ошонда уҡ буллит та һуҡтылар.

Хоккей турнирында Соколовка ауылы командаһына етеүсе булманы. Улар боҙҙағы был уйындарҙа беренсе тапҡыр ҡат­нашмай, шуға күрә еңеп сығыу­ҙа­рына һис аптырарға түгел. Был ярышта икенсе урынға – Раев, өсөнсөгә иҫке көрмән­кәйҙәр сыҡты.

Нимәһе ҡыҙыҡ, был сарала һәр команданың капитаны – ауыл биләмәһе хакимиәттәре рәйестәре. Был да сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалағанда етәксенең алғы сафта барыуы мөһимлеген иҫәпкә алып эш­ләнгән конкурс талабы булған. Һәр кем профессиональ спортсы була алмай, әммә һәр төрлө ки­мәл­дәге етәкселәрҙең физик культура, халыҡ араһында киң таралған спорт төрҙәре менән шөғөлләнеүе – үҙе бер тәрбиә алымы.

Шулай итеп, барлыҡ ярыштар тамамланыу менән еңеүсе­ләр билдәләнде: 1-се урынға – Ҡаҙырғол, 2-се урынға – Шес­таево, 3-сө урынға Суйынсы ауылы биләмәһе лайыҡ булды!

Самауырҙа ҡайнаған сәй ҙә, ҡаҙанда бешкән ҡарабойҙай бутҡаһы ла һәр кемдең күңеленә хуш килде. Дәүләкән районы халҡына байрам оҡшаны. Улар бындай Ауылпиаданы хатта һәр ауылда үткәрергә кәрәклеген әйтте.

Ошо ауыл ҡыҙы Рима Рә­химова ауылдаштары тура­һын­да бына нимә ти: “Көрмәнкәй ауылы элек-электән үк ойош­ҡанлығы, татыулығы менән айырылып тора. Халҡы ла гел баҫалҡы, күндәм булды, баш баҫып эшләне лә эшләне. Диндән дә баш тартманы. Һәр ваҡыт үҙебеҙҙең муллалар булды, ба­лаға исем ҡушырға ла, никах уҡырға ла, мәрхүмдәрҙе һуңғы юлға оҙатырға ла мулла эҙләп сит ауылдарға сыҡманыҡ”. Әйткәндәй, район хакимиәте ярҙамы менән ауылдың мәсетен тергеҙергә уйлайҙар. Ул үҙенең элекке урынында яңынан ишек­тәрен асыр, моғайын, сөнки мә­сеттең иҫке бинаһының ди­уар­ҙары ныҡ, бары тик ҡыйы­ғын нығытырға, иҙәндәрҙе ҡарарға, тирә-яғын рәтләргә кәрәк. Был эшкә лә ауыл халҡы берҙәм тотонһа, үҙ маҡсатына ирешер.

Әйткәндәй, тарихҡа күҙ һал­һаҡ, Көрмәнкәйҙә хәрби эш­мәкәр Итҡусты Әбделмәнов 1794 йылда тыуған. Ул – 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының 1813 – 1814 йылдарҙағы сит ил походтарында ҡатнашҡан яугир.

Хәлең нисек, ауыл кешеһе?

Төбәктә “Айыҡ ауыл” саралары киләһе көндәрҙә лә дауам итте. Көрмәнкәй ауылында ха­лыҡты ҡабул итеүҙә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы баш­ҡарма комитеты ағзаһы Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы Мырҙа­баева һәм Республика медицина про­филактикаһы үҙәгенең баш табип урынбаҫары Сара Хәйҙәр ҡыҙы Әхтәмова ҡатнашты. Улар халыҡтың һорауҙарына яуап бирҙе, артабан да сәләмәт йәшәү рәүешен алып барырға са­ҡыр­ҙы, Көрмәнкәй ауылын үҫтерер­гә ярҙам итергә вәғәҙә бирҙеләр.

Шулай уҡ Өфө ҡалаһы табип­тары ла халыҡты ҡабул итте. Был – Бөтә донъя баш­ҡорттары ҡоролтайы тарафынан тап “Айыҡ ауыл” конкурсы сиктә­рендә ойошторолған сара. Ауыл халҡы медицина ярҙамы­нан тыш, төрлө кәңәштәр һорап та мөрәжәғәт итте.

Саңғы ярыштары сафҡа баҫтыра

“Рәсәй саңғы ярыштары-2020” сараһында ла Дәүләкән районы ауылдары әүҙем ҡат­нашты. Көндөң сатлама һыуыҡ булыуына ҡарамаҫтан, халыҡ унда ла күп йыйылды. Спорт­сыларҙы байрам менән район хакимиәте башлығы урынба­ҫары Айҙар Шәйҙуллин тәб­рикләне. Ярышта ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр төрлө арауыҡҡа йүгерҙе. Был ярышта Мәкәш ауыл биләмәһе командаһы беренсе урынды яуланы.

Юлай Ғәлиуллин Дәүләкәндә уҡ ата

“Мәргән уҡсы” хәрәкәте етәк­сеһе Юлай Ғәлиуллин уҡ атыу кеүек спорт төрөн пропагандалау менән күптән шөғөл­ләнә. Ә инде 2016 йылдан был йүнәлеш рәсми төҫ алып, ул республика райондарына ғына түгел, ә милләттәштәребеҙ йәшәгән һәр төбәккә сығып, оҫталыҡ дәрес­тәре уҙғара. Уҡ атыуҙан тыш, һыбай йөрөү һәм атта йөрөгәндә уҡ атыу кеүек спорт төрөнә лә йәштәрҙе, халыҡты йәлеп итә. Мәҫәлән, уҡ атырға өйрәнергә теләгән­дәрҙең иң кесеһенә – дүрт, ә иң өлкәненә 90 йәш икән! Бына шулай: ҡаныңда ҡайнай икән ата-бабаларҙың яугирлек һәм күс­мән тормошо, тимәк, был спорт төрө һәр кемде ҡыҙыҡһын­дырыуы ихтимал.

Уҡ атырға өйрәнергә теләгән һәр кем иң тәүҙә уҡ-һаҙаҡ һатып алырға тейеш. Унан тыш, стилләштерелгән түгел, ә этник милли башҡорт кейемендә булыу ҙа Юлай Ғәлиуллин етәк­ләгән йүнәлеш өсөн бик мөһим. Әйткәндәй, уҡ атыу ярыштарына башҡа милләт вәкилдәре лә килә, ҡатнаша һәм хатта еңеү яулау осраҡтары ла бар. Күп милләтле Башҡортос­тан өсөн был спорт төрөнөң яңынан тергеҙелеүе Рәсәй Президен­тының “2024 йылға тиклемге арауыҡта Рәсәй Фе­дерация­һында милли маҡсаттар һәм стратегик бурыстар үҫеше тура­һында” Указына ярашлы, һәр төбәктә милли йолаларҙы, мә­ҙәни сараларҙы тергеҙеү маҡ­сатына ла тап килә. Унда айырым-асыҡ итеп һәр яҡлап шәхестең гармонияла һәм социаль яҡтан яуаплы итеп тәрбиә­ләнелеүе тураһында әйтелә, йәғни тарихи һәм милли-мәҙәни йолалар нигеҙендә үҫеү мөһим­леге һыҙыҡ өҫтөнә алына. Шуға күрә илебеҙҙәге хоҡуҡи норма­тив­тарға таянып, беҙгә үҙ милли традициялары­быҙҙы үҫтерергә мөмкинлек бар.

Юлай Ғәлиуллиндың Дәү­ләкән районында оҫталыҡ дәрес­тәре уҙғарыуы юҡҡа түгел, ул “Мәргән уҡсы”ның ун уғы” тип аталған проекты менән Баш­ҡортостан Башлығының грантына лайыҡ булды. Шуға ярашлы, республиканың ун районында был спорт төрө буйынса секциялар асыу ҡаралған. Дәү­ләкән – шулар иҫәбендә. Төбәк өсөн бөгөн уҡ-һаҙаҡтар, сәп һатып алынған. Район үҙәгендә үткән семинарҙа Юлай Ғәлиул­лин башҡорт ир-егеттә­ренең милли кейеме үҙенсәлек­тәре тураһында һөйләп кенә ҡал­маны, уҡ атыу буйынса оҫталыҡ дәрестәре лә бирҙе.

Ә инде кемдәр үҙен һынап ҡарарға теләне, улар ҡулына уҡ менән йәйә алып, сәпкә тейҙерергә тырышты. Теләк белдереүселәр, һәр ваҡытта­ғыса, бик күп: йәштәр, өлкән быуын вәкилдәре, ир-егеттәр, ҡатын-ҡыҙҙар. Кемдер сәпкә тейҙе, икенселәрҙең уғы ҡыя осто.

Хәйер, теләк булһа, маҡсат­тарға ирешергә була. Бер ҡа­раһаң, беҙгә эш менән булыу, үҙебеҙҙең милли йолалар ниге­ҙендәге сараларҙы йышы­раҡ ойоштороп, уларға халҡы­быҙҙы күберәк йәлеп итеү зарур. Бәл­ки, шул осраҡта бер ниндәй “Айыҡ ауыл” конкурсын уҙға­рып торорға ла кәрәкмәҫ?!.