Ел ҡыуыусы Мәрйәм, ҡайҙа һин?

...Йылдар үтә, хәтирәләр тоноҡлана, ҡайһы бер ке­ше­ләр бөтөнләй онотола, Мәрйәм түгел. Ике тиҫтә йыл самаһы күргәнем бул­маһа ла, иманым камил: нин­дәй генә тарафтарҙа йөрөмәһен, үҙ артынан эҙ ҡалдыра, иҫтә уйылып ҡала торған ҡатын. Булмышы шундай: һәр ғәмәлдән дә тиҙ ялҡа торған зат. Тынғыһыҙ гәзит эшен белмәй түгел, белә, әммә уны яратып, теләп башҡармай, дөрөҫө­рәге, тотороҡло эш хаҡы түләнгән өсөн генә эшкә йөрөргә мәжбүр. Ә күңеле! Яңынан-яңы тарафтарға ынтыла, мажара эҙләй, тик уға һөҙөмтә түгел, хәрәкәт мөһим. Хәйер, ҡәҙимге хеҙмәткәрҙәр сәйер ғәҙәт­тәрен бик үк үҙһенеп бөтмә­һәләр ҙә, уға ташлама яһар­ға күнеккән: был “йүн­һеҙ­ҙән” башҡа нимә көтәһең инде? “Йүнһеҙлеге” иһә шун­да: ул классик ғаилә ҡа­нундарына ярашлы ир-ат менән генә түгел, үҙ ба­лаһы менән дә мөнәсәбәттәр төҙөй алмай, ҡәҙимге көндәлек мәшәҡәттәр ҙә Мәрйәм өсөн – буш нәмә.

“Мотивация” тигән заман шауҡымын ишет­кә­негеҙ барҙыр, моғайын, шуға ярашлы Мәрйәм йыш ҡына:

– Мин – йондоҙ! – тип ҡабатларға ярата. Әммә “йон­доҙлоғон”, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, эргәһендә берәү ҙә күрмәй, һәр кемдең үҙ мә­шәҡәте. Мәрйәмдең туҡтау­һыҙ сутырлауын йәше­рәктәр өндәшмәй генә тың­лаһа, олораҡтар үҙ-ара “тьфү, бушҡыуыҡ!” тиеүҙән тартынмай. Хәйер, башта уҡ әйтеүемсә, ошо бәләкәй генә редакциялағы ҡағыҙ араһына сумған башҡа хеҙ­мәткәрҙәр араһынан Мәрйәм айырылып тора, уға иғтибар итмәү мөмкин түгел. Коридор буйлап “тыҡ-тыҡ” баҫып атла­ғанынан танып тораһың. Кабинеттың ишеген ҙур итеп асып, “бына мин — күрәһегеҙме!” тигән ҡиәфәт менән балҡып килеп инер ҙә төймәләй хәбәрен дөйәләй итеп еткерергә ашығыр, араһында яңғы­ратып көлөп ебәрер, бүл­мәне “зыр” итеп орсоҡтай әйлә­неп сығыр. Олоно — оло, кесене кесе тип белгән зат түгел, оялыу, уңайһыҙ­ланыу хисе бөтөнләй ят.

Берәү ҙә уға асыуланмай, бәхәсләшергә уйҙарында ла юҡ. Өндәшмәй генә тың­лайҙар, әммә Мәрйәм сығып киткәс, бер-береһенә мәғә­нәле ҡараш ташлайҙар, шунан, ҡәҙимгесә, күҙлектәрен танау осона элеп, маңлай­ҙарын йыйырып, ҡағыҙ араһына сумалар. Әйтмәһәң дә, аңлашылып тора: Мәрйәмдә эш ҡайғыһы юҡ, уға ауыл фермаһында ре­монт яһалыу-яһалмауы, фәлән ауылдың фәлән һа­уынсыһы күпме һөт һау­ғаны, бәғзе ауылда күпер төҙөлөүе барыбер (район гәзите, белеүебеҙсә, күберәк ошо темаларҙы яҡтырта). Уны иҫ киткес яңылыҡтар, ил кимәлендәге асыштар көткәндә, эштә ултырыу гонаһ түгелме ни?! Ошондай тулҡындарҙа йәшәгән кешене ни эшләтәһең? Берәү ҙә яуап таба алмай ине.

“Донъяла лайыҡлы ир­ҙәр юҡ. Улар – ишәк, быҙау (кәйефенә ҡарап, маймыл, дөйә һәм башҡа заттан булыуы ихтимал). Һәр хәлдә, шундайҙарын ғына күр­гәнем бар”, — тип фәлсәфә һатырға ярата Мәрйәм. Бәхәсләшеүсе юҡ, әммә халыҡҡа мәғлүм: “йондоҙ” дүртенсе тиҫтәне ваҡла­ғанда, өсөнсө ире менән көн итә. “Көн итә” тигәнебеҙ ҙә шартлы: уныһы күптән ин­де Себер тарафтарын ҡыҙы­ра, йылына бер-ике тапҡыр “һөйөклөһө” янына ҡайтып урай. Мәрйәм — ирекле ҡош, дәртле ҡатын, кистә­рен үҙенән күпкә йәш һө­йәре менән уҙғара (һөйәре­нең иһә ҡатыны һәм бәлә­кәй балаһы булыуы уның иғтибарына бөтөнләй “лайыҡ түгел”).

Әллә ҡасан донъя ҡуйған тәүге иренән бер бөртөк ҡыҙы бар – күңелле студент йылдарында тыуып, ятаҡта тәүге тәрбиә алған бала Мәрйәм өсөн һау тәнгә сыҡ­ҡан шешек төҫлө. Үҙемә кил­гәндә, ул баланы күр­гәнем булманы, иллә-мәгәр, әсәһе уның тураһында бик ихлас бәйән итергә ярата ине: “Кейәүгә сығам тиһә, башы-тояғы менән иртәгә үк тоттороп ебәрер инем, баш бәләһенән ҡотолормон, исмаһам. Уҡырға ла, эш­ләр­гә лә теләге юҡ – маҡсат­һыҙ бала. Ә егеттәр артынан сабырға белә! Әйҙә, ир ҡа­раһын әйҙә, улайһа!” “Бәй, һин бит “ҡыҙымды ҡайҙа­лыр техникумға уҡырға индерҙем” тигәйнең?” Яуап әҙер: “Техникум Мәҙинә өсөн артығы менән шәп, әлбиттә. Бушағыраҡ ҡыҙы­ҡай шул. Минең кеүек институт тамамлай торғаны юҡ. Атаһы мәрхүмкәйгә оҡ­шағандыр, күрәһең. Бәлә­кәй саҡта уҡ әле, мин уға хәреф танырға өйрәтәм, ә ул аңшайып ҡарап тик ултыра. Нисек шуны уҡыта­һың инде? Мәктәптә өйрә­тер­ҙәр әле тинем дә ҡул һелтәнем”. Һүҙ юҡ.

Әммә иң ҡыҙығы иртә­гәһенә башлана: “Елбәҙәк инде мин, елбәҙәк! – тип “меҫкенләнә” Мәрйәм. – Ярай әле ҡыҙым тыныс, ауыр аҡыллы, етди. Тик бына егете холоҡһоҙораҡ шул... Никахтан һуң шау-шыу ҡуптарып, ҡыҙымды ҡыйырһытҡайны, туйҙан баш тартты ла ҡуйҙы. Бына ҡайҙа ул ихтыяр көсө! Бер ҙә минең һымаҡ “мөхәббәт” тип илаулап ултырманы... Минең төҫлө өс тапҡыр туй яһап кейәүгә сығып тор­ған­сы, былай еңел ҡотолғаны яҡшы...” Был “яңылыҡ­тан” һуң көлөргә лә, иларға ла белмәҫһең. Тел һөйәкһеҙ, тиһәләр ҙә... Ҡайҙа хәҡи­ҡәт, ҡайҙа ялған – аңла­маҫһың.

Заман елдәре тәьҫиренә тиҙ бирелергә әүәҫ Мәрйәм­дең ҡасан да булһа гәзит эшен ташлап китәсәге көн кеүек асыҡ ине. Әммә баш­ҡа урында уның ялҡау­лығына, яуапһыҙлығына ҡул һелтәп ҡарай алырҙар инеме икән? Мәрйәм нин­дәйҙер селтәрле сауҙа менән мауығып китте. Төптәнерәк уйлап ҡараһаң, еңел аҡса көҫәүсе елғыуарҙар шөғөлө инде, әммә Мәрйәм башы-тояғы менән яңылыҡҡа ҡапланды. “Шунса сумма аҡса индерһәң, шунса килем алырға була”, – тип башта бурысҡа сумды, аҙаҡ йортон һатып, ҡыҫығыраҡ фатир алды. Артҡан аҡса­ны тағы ла “бизнес”ын йә­йелдереүгә тотондо. Аҡыл­лыларҙың кәңәшенә ҡолаҡ һалманы, үҙенекен эшләп тик йөрөнө. Ул арала ҡыҙы тәүҙә “холоҡһоҙ” тип ваз кискән егетенең таҫма теле­нә тағы ла әүрәп, барыбер ке­йәүгә сыҡты, һөйәре си­рат­тағы тапҡыр ғаиләһенә әйләнеп ҡайтты. Мәрйәм редакциянан китергә өлгөр­гәйне – бар булмышын яңы шөғө­лөнә бағышланы. Утта янмай, һыуҙа батмай торған кеше инде – уңыш­һыҙлыҡ­тан ҡурҡманы. Шуныһы ҡыҙыҡ: абынһа ла, алданһа ла, ҡанаттарын яҙырлыҡ, яңынан аяҡҡа баҫырлыҡ көс таба, шунан... ҡабат ярҙарына әйләнеп ҡайта торған ҡатын ине ул.

Ни тиклем тырышһа ла, ҡутарғансы аҡса түгеп, ҡа­ланан-ҡалаға бизнес-семи­нар­ҙарға йөрөһә лә, Мәрйәм­гә был шөғөлө уңыш кил­тер­мәне. Ул Башҡортос­танды ташлап, Себер тарафтарына, онотола яҙған ире янына киткән, тинеләр. Ҡы­ҙы хаҡында: “Бәлиғ бул­ған, үҙ йүнен үҙе ҡараһын”, – тип әйткән тип һөйлә­неләр. Байтаҡ ваҡыт уҙғас, Мәрйәм алыҫ тарафтарҙағы ҡалаларҙың береһенән элекке хеҙмәттәштәренә хәл белеп шылтыратҡан: урын­дағы гәзиттәрҙең береһендә эшләп йөрөй икән. Һәр кемдең – үҙ күсәре, уны үҙгәртеп булмайҙыр, мо­ғайын.