Сир-сирпәттәр китер, сирхушлыҡ мәңгелек түгел

Бикләндекме, боҫтоҡмо?

Пандемия, күрәһең, донъяны тиҙләтеп үҙгәртеү сараһы булыуы бар. Беҙ яңы дәүерҙең башланыуын күрербеҙ, ахыры. Был турала һүҙҙе дауам итерҙән алда ҡыҙыҡлы ла, хафаға һалырлыҡ та бер процесс тураһында әйтергә кәрәктер.

Рәсәй матбуғаты, вирус ҡото­рона башлар-башланмаҫтан уҡ Чечен Республикаһы Башлы­ғының административ сиктәрҙе ябыу, республикаға аяҡһырап йөрөүҙе сикләү тураһында фарман биреүен хәбәр итте. Тау халҡы тәүәккәл булғандыр, йәнә лә Рамзан Ҡадиров әфәнде, Рә­сәй гражданы, Путиндың тоғро яраны булыуын йөрәгенә ҡулын һалып ышандыра йөрөһә лә, уның ҡараштары, Кремль башняларынан бигерәк, Эльбрус түбәһендә. Чечняға эйәреп, үҙ биләмәләренә бүтәндәрҙе яҡын юлатмау фекерен Карелия, Мурманск, Киров төбәктәре әйтергә ашыҡты. Гүйә, бәғзе өлкәләрҙе онотола ла төшкән “мөстә­ҡиллек” синдромы ҡабаттан йонсота башланы.

Һәр губернаторҙың, үҙаллы хаким булып, Мәскәүҙе күрмә­мешкә һалышып йәшәгеһе киләлер, әлбиттә, ләкин тәүге ҡарашҡа зыянһыҙ ғына күрен­гән уйындан уймаҡ сыҡмаһын. Сиктәр, биләмәләр менән шаярмау тураһында ил етәксеһе киҫәтә килә. Коронавирус, пандемиялар шау-шыуы Рәсәйҙә үҙен аҡламаған йомоҡ­лоҡҡа ла, субъекттар араһын­дағы хеҙмәт­тәшлек һәм әҙәмсә мөнәсәбәт­тәргә ҡамасауларға тейеш түгел.

Бына Европа Союзы үҙенең берҙәмлеге, уртаҡ тормош ҡора алыуы менән маҡтана килде. Ә теге сир өсөн кеше баймы, йол­ҡошмо, Сорбоннала уҡығанмы, әллә әлепте таяҡтан айырмаймы, суҡынамы, әллә намаҙға баҫамы, тән төҫө ҡайһылай һәм ниндәй телдә аңлаша, барыбер икән. Йыға ғына. Шунда күрҙек цивилизациялы һәм сәйәси итәғәтле Европаның ысын сырайын. Һәр дәүләттең ҡапҡаһы эстән бикләнде, кисәге хеҙмәттәштәр менән элемтә өҙөлдө. Рауил Бикбай яҙғанса, “дуҫ тигәнең дошман булһа, иртән тороуҙарыңа...”

Дошман тимә, иртәгә дуҫың булмаһын

Бөтөн донъя бер булып, ки­сәге хаслыҡ бөгөн ихласлыҡ рәүешен алып, вирус афәтен си­гендерә башланыҡ шикелле. Илебеҙ тураһында һүҙ алып барыу иртәрәк, әммә бүтән тараф­тарҙан кескәй генә еңеүҙәрҙең дә ҡыуаныслы тәүге ауаздары ишетелгәндәй. Ҡытай, йоғошло сирҙе таратыуҙа ғәйепләүҙе танымай, ғәжәпкә ҡалырлыҡ ойош­ҡанлыҡ һәм рух ныҡлығы күрһәтеп, үҙ илендә хәлде то­то­роҡландырып, хәҙер бүтәндәргә ярҙам итә. Был мәсьәләлә уларҙа тәжрибә баштан ашҡан бит инде. Рәсәйҙә хәлдең ауырая барыуын иҫәпкә алғанда, күрше­ләрҙең ярҙамы бик тә кәрәк буласаҡ.

Донъя хакимы Дональд Трамп ВОЗ-ды хәтәр тәнҡитләү һәм аҡсаһыҙ һемәйтеү менән бергә, үҙ иле эсендә тәртипте ҡаты ҡул менән урынлаштыра. Ләкин беҙҙең өсөн мөһимлек шунда: американдар, сәйәсмән­дәр, әлбиттә, Рәсәй, Путин тураһында сүбәк сәйнәүҙе кәме­теп, эшлекле мәсьәләләр менән шөғөлләнә башлағандай. Һуңғы осорҙа ике дәүләт Башлығының йыш ҡына хәбәрләшеүе, айырым алғанда, нефть сығарыу күләме һәм уларға хаҡтар тураһында фекер алышыуы күңелгә йылы һала ла инде.

Дошманлашып йәшәү йә­шәүме ни инде? Трамп, бай ҙа, ауан да ир, үҙ мәнфәғәттәрен мыштым ғына күҙәтеп ятыусы үтә аҡыллы европаларҙы ла урындарына ултырта, ВОЗ, БМО чиновниктарын да ауыҙ­лыҡлай. Владимир Владими­ровичҡа, формализмды күрә алмаған кешегә, Дональд менән уртаҡ тел табырға кәрәк. Был, Американан бигерәк, беҙҙең файҙаға. Атай-олатайҙар әйт­меш­ләй, тормоштан минут һа­йын бер тын китә, улар аҙая һәм аҙая бара. Шуға күрә бирелгән ғүмерҙе кәңәшләшеп, ярҙам­лашып йәшәү фарыз. Ул юҡ-бар бәхәстәргә, көнсөллөккә, дошманлашыуға әрәм ител­мәһен.

Кешелектең яҙмышы шулдыр

Пандемия ысындан да донъяны үҙгәртеүгә һәләтле булырмы икән? Бәғзе ғалимдар Ерҙә яңы дәүерҙең яҡынлашыуын һәм әлеге глобаль сирҙең быға этәргес көс икәнлеген раҫлай. Баҡтиһәң, бөгөнгөгә оҡшаш хәл ХVI–XVII быуаттарҙа ла тер­кәлгән икән. Нәҡ ошо осорҙа кешелек, һәр хәлдә, уның Евро­палағы һәм Американың төнья­ғындағы өлөшө, Урта быуат ҡоролошонан капитализмға күсә башлаған. Тетрәнеүҙәр ул саҡта ла хәтәр булған, һәм хәҙерге болғаныш шундағы менән һыуҙың ике тамсыһы һымаҡ оҡшаш. Быны, әлбиттә, хәбәрсегеҙ бармағынан һурып ултырмай, ул – тарихсыларҙың раҫлауы. Һәм, иң мөһиме, үҙгәрештәр климат менән медицинаға ла, сәнәғәт менән дингә лә, иҡтисад менән сәйәсәткә лә ҡағыла.

Һүҙҙең мәғәнәһе шунда, юғарыла әйтелгән быуаттарҙа Европаға ла эпидемия ябырыла. Ул да Ҡытайҙан килгән “бүләк” була. Ошо уҡ осорҙа климатта глобаль үҙгәрештәр үҙен ныҡ һиҙҙерә – ХVI быуатта ҡапыл ныҡ һыуыта башлай, йәғни кескәй боҙлоҡ осоро килә. Хәҙер иһә шуның күткәреһе – бы­йылғы ғинуар-февраль бығаса булмағанса йылы булды. Дүрт йөҙ йыл элек, тип раҫлай ға­лимдар, климаттағы үҙгәреш­тәр, пандемия һымаҡ уҡ, тотош иҡтисади моделдең үҙгәреү факторҙарының береһе булды. Ошо осорҙа сәнәғәт рево­люцияһы башлана.

Бөгөн беҙ яңы, мәғлүмәти, дә­үерҙә йәшәйбеҙ. Күҙ терәп кенә торған нефтебеҙ тамам осһоҙ­ланды һәм иҡтисади йәһәттән зөңкәйеүебеҙ ҙә нәҡ пандемия менән тап килде бит. Индустриаль нефть һәм газ дәүере тамамлана. Рокфеллер фонды һәм Ха­лыҡ-ара валюта фонды һымаҡ дәрәжәле структуралар килә­сәкте нефть, газ менән түгел, бәлки экологиялы энергетика менән бәйләй. Баҡтиһәң, Билл Гейтс, Майкрософттың “атаһы”, бынан биш йыл элек үк: “Беҙҙең көндәрҙә глобаль һәләкәттең иң ҙуры – ракеталар түгел, ә микробтар”, – тигән икән.

Һәм йәнә бер нәмәне хәтерҙән сығармайыҡ. Аҙаҡҡы йылдарҙа белгестәр глобаль финанс көрсөгө һәм уны тотош донъя ҡоролошон үҙгәртмәй тороп еңеп булмаясағы тураһында тыл­ҡый килә. 2008 йылғы көр­сөк әле онотолмаған, өҫтәүенә хәл насарая төштө. Корпорациялар тау-тау аҡсаларын ҡайҙа файҙаланырға, нисек төшөмдө юғалтмаҫҡа баш вата. Элекке замандарҙа бындай көрсөктөң яҙмышын донъя һуғышы хәл иткән. Хәҙерге миһырбанлы заманда ярҙамға пандемия килә. Карантиндан ҡалған донъя харабаларында яңы ҡоролош булдырырға тура киләсәк. Ун етенсе быуаттағы кеүек үк, ул бүтәнсә иҡтисади һәм сәйәси системаны кәүҙәлән­дерәсәк.

Урман тураһында байтаҡ яҙ­ған кеше булараҡ, ысындан да шулай шул, тип нығытып ҡуй­ҙым. Бөтөн донъя, ҡыҫта­лып, бушанырға урын таба алмаған мужик һымаҡ сыпранлай, ҡеүә­те, медицинаһы, уҡы­мышлы­ла­ры менән маҡтанған Көнба­йыштың да кикереге һәл­пәйҙе. Эшһеҙҙәр, ризаһыҙҙар һаны көндән-көн арта, предприя­тиелар туҡтала. Беҙ, шөкөр, сәсеүгә төштөк, Европала хәҙер һабан ҡайғыһы түгел – ауырыйҙар.

Ә һеҙ Рәсәйҙә ҙур етештереү предприятиеларының берәй­һенең эшен туҡтатыуы тура­һында ишеткәнегеҙ бармы? Вәт шул, беҙҙә сирхуштар аҙ – сы­нығып, ауырлыҡтарға күнегеп үҫкәнбеҙ. Был – бер. Икенсенән, Рәсәй, Аллаға шөкөр, Советтар Союзынан ҡалған байтаҡ матди нигеҙҙе, экстремаль шарттарҙа эшләү һәм йәшәү тәжрибәһен һаҡлап ҡалған. Тиргәһәк тә, беҙҙең һаулыҡ һаҡлау сис­темаһы, Оборона министрлығы менән Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министрлығының әҙер­леге, матди һәм кадрҙар йәһә­тенән мөмкинлектәре юғары дәрәжәлә булып сыҡты. Беҙ, бәлки, технологик, медицина ҡорамалдары йәһәтенән арт­тараҡ ҡалғанбыҙҙыр, әммә Рәсәйҙең ғәҙәттән тыш ваҡи­ғалар осоронда ла халҡын асыҡ­тырмай, мохтажлыҡ кисертмәй йәшәтерлек мөмкинлеге бар.

Ошо йәһәттән журналистың хәтерендә һаҡланған бер серҙе аса бирәйек инде. Күптәнге танышым, партияның Күмертау ҡала комитетының беренсе секретары булып эшләгән Бородинды “Дәүләт резервтары” тип аталған ойошманың етәксеһе итеп тәғәйенләнеләр. Атамаһы нимәгәлер ишара яһаһа ла, Евгений Матвеевичтың ысынында ни менән шөғөлләнгәнен белге килә бит. Быуынына төшә торғас, ул, адрес-фәләнен әйтмәү шарты менән, бер предприя­тиеһын күрһәтергә ризалашты.

Кеше-ҡара күҙенән алыҫ, ныҡ һаҡлана торған, ғәмәлдә ер аҫтындағы һаҡлағыста, мин миңрәүҙең фекеренсә, ғәмәлдә донъя өсөн кәрәк һәммә нәмә бар ине, хатта пресланған бесән дә. Бородиндың урыҡ-һурыҡ ҡына хәбәренән шуны аңланым: илдәге ошондай запастар һуғыш йәки бүтән бәлә-ҡаза килә ҡалһа, бер нисә айға етә. Өҫтәүенә улар тулыландырып, алмаштырып торола икән.

Был юҫыҡтан ошо урында туҡтаныҡ. Шуны ғына өҫтәп әйтәйем: илебеҙҙең нигеҙе лә, быуыны ла ныҡ. Уға әүәлдән сәләмәт яралғы һалынған, һәм ул һис тә мах бирәһе түгел.