Ҡариҙелем – үҫкән ерем, Һиндә генә бөтә уйым...

Өфө – Ҡариҙел араһы 200 километр­ҙан ашыу. Иң ҙур ауылдар – Ҡариҙел, Магинск, Бай­ҡыбаш. Ҡариҙел районында ха­лыҡтың уртаса тығыҙлығы бер квадрат километрға яҡынса һигеҙ кеше тәшкил итә. Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлү­мәттәренә ҡарағанда, районда 28 мең тирәһе кешенең йә­шәүе билдәле ине, күпселекте башҡорттар тәш­кил итә, бынан тыш та­тарҙар, урыҫ­тар, мари­ҙар был яҡтарға һыйынған.

Ҡариҙел районы 1932 йыл­да ойош­торолған, район үҙәге – Ҡариҙел ауылы.

“Ҡариҙел районындағы ауылдар Унлар, Елдәк һәм Танып улыстарының башҡорт биләмә­ләренең ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Ә Унлар улысы үҙе ике өлөшкә бүленгән. Береһе Йән­сәйет булған. Икенсеһе иһә Байҡы исеме менән билдәле, уға Яҡуп, Хәлил, Яңы Аҡбүләк, Иҫке Аҡ­бүләк, Юлдаш, Төйөш, Тигермән, Откустино һәм Абдулла ауылдары ҡараған. Байғаҙы ауылы Танып улысының Су-танып түбәһенә ҡараған. Ә Елдәк улысы Сиҙәш, Үреш ауылдарын үҙ эсенә алған. Бүтән башҡорт ауылдары, әл­биттә, ошо улыс биләмәһендә, уларҙан бүленеп сығыу һөҙөм­тәһендә барлыҡҡа килгән. Унлар улысы 1834 йылда 150 дисәтинә ергә эйә булған”, – тип яҙған үҙенең “История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий” тигән китабында арҙаҡлы ғалим Әнүәр Әсфән­диәров.

Ҡариҙел районының социаль-иҡтисади хәле яҡшы, кешеләр ауыл хужалығы тармағында тир түгә, урмансылыҡта ең һыҙғанған, крәҫтиән-фермер хужалыҡта­рының эше көйләнгән. Бынан тыш, мәғариф, мәҙәниәт өлкәһендә ҡаҙаныштар күп, спорт үҫешкән, һуңғы йылдарҙа йәштәр тормошо йәнләнгән.

Ҡариҙел районы хакимиәте башлығы Башҡортостандың ат­ҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙ­мәткәре Илдар Ғарифуллин белдереүенсә, төп маҡсаттарҙың береһе – халыҡтың йәшәйешен еңеләйтеү, уларға һәр йәһәттән дә уңайлыҡтар тыуҙырыу, эш урындары булдырыу.

Ҡариҙел районында Ғаян Лоҡманов, Рәйес Риян, Мөхәмәт Закиров һәм башҡа ҡәләм оҫталары тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы Ғаян Лоғоман улы сығышы менән Яугилде ауылынан. “Аҡҡош күле” хикәйәһе әҙипкә популярлыҡ килтерҙе. Бынан тыш, “Ағын һыу”, “Әсә йөрәге”, “Тирәк шаулай”, “Һибелә сәскә” повесть һәм хикәйәләрен әҙәбиәт һөйөү­селәр бик йылы ҡабул итте. Ә инде “Ҡояш сығыр алдынан” романы күптәрҙең шәхси китапха­наһынан урын алды. Башҡорт әҙибенең исеме мәңгеләште­релгән – Яугилде ауылындағы үҙәк урамдарҙың береһе Ғаян Лоҡмановтың исемен йөрөтә. Шулай уҡ бүтән яҙыусылар ҙа – ҡариҙелдәрҙең ғорурлығы.

Советтар Союзы Геройҙары Нурлы Миңләхмәтов, Петр Корочкин, Николай Романов, Сергей Черепахин, Социалистик Хеҙмәт Геройы Василий Дульцевтарҙың һәм башҡа күренекле шәхестәрҙең исемен ҡариҙелдәр айырыуса ҡәҙерләп һаҡлай. Рәсәй Геройы, хәрби осоусы полковник Владимир Алимов иһә Ҡариҙеленә ҡайтырға һәр саҡ ашҡынып тора.