Бынан 100 йыл элек...

– Рима Ноғоман ҡыҙы, Совет дәү­ләтенең аяҡҡа баҫҡан ғына осоронда ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтен үҫтереүгә ни өсөн шундай ҙур иғтибар бирелә?

– Ҡатын-ҡыҙҙың дәүләт төҙөлөшөнә үҙенең лайыҡлы өлөшөн индереүгә өмөт тә, ышаныс та етерлек булғандыр. 1919 йылдың декабрендә V Өфө губерна партия конференцияһында ҡаралған бик күп мөһим һорауҙар араһында ҡатын-ҡыҙҙарға ҡағылғаны ла була. Резолюцияла әйтел­гәнсә, революция мәнфәғәттәрендә Совет дәүләтен төҙөүгә халыҡтың киң ҡатламын йәлеп итеү мөһим мәсьәлә булып тора. Сәйәси яҡтан ҡатын-ҡыҙҙың ныҡ артта ҡалыуы ла яҡшы билдәле, шуға күрә ҡатын-ҡыҙ эшселәр, ҡыҙылармеецтарҙың ҡатындары, крәҫтиәндәр араһында партия эшенең айырым ойоштороу ысулдарын ҡулланыу мәсьәләләре тикшерелә.

Конференциянан һуң күп тә үтмәй партияның Өфө губерна комитетында ҡатын-ҡыҙҙар араһында эш буйынса бүлек булдырыла. Улар өйәҙ комитеттарында ла ойошторола, был ҡатмарлы эш махсус әҙерлекле, яуаплы етәкселәргә тапшырыла.

– Әлбиттә, мөһим ғәмәли маҡсат ҡуйыла: ҡатын-ҡыҙҙы Советтарға, профсоюз һәм партия органдары эшенә йәлеп итеү. Кадрҙар ҡытлығы, тәжрибә етешмәү ныҡ ҡамасаулай. Партия Үҙәк комитеты эргәһендәге ҡатын-ҡыҙҙар эштәре буйынса Үҙәк бюро урындағы бүлектәргә һәр йәһәттән ярҙам итергә тырыша.

Әһәмиәтле ваҡиғаларҙың береһе – эшсе һәм крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙарҙың Бөтә Башҡортостан конференцияһын үткәреү ошо ҙур эштәргә башланғыс һала. Республика етәкселеге уның сәйәси әһәмиәтен юғары баһалай. Конференция алдынан Мәскәүгә, партия Үҙәк комитетына, Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе Ғ. Шәмиғолов ебәргән телеграмманың йөкмәткеһе лә быны раҫлай: “Иң алыҫ кантондарҙан да делегаттар килде. Әлегә 350 кеше, күпселеге башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары, сыуаштар аҙ, 800-гә яҡын делегат булыр тип фаразлайбыҙ”.

– Ярҙамға Үҙәк бюро инструкторы Шәмсебанат Кәримова ебәрелә. Ул үҙе Стәрлетамаҡта тыуып үҫкән. Конференцияла республиканың бөтә кантон һәм ҡалаларынан 443 делегат йыйыла: башҡорт, татар, рус, сыуаш һәм башҡа милләт ҡатын-ҡыҙҙары. Йәштәре 18-ҙән 50 йәшкә тиклем, 87-һе – партия ағзаһы. Мәсәғүт кантонынан килгән делегат М. Сә­хәүетдинованың хәтирәләре аша ошо замандың һулышын аҙ ғына булһа ла тоя алабыҙ. “Мин конференцияла ҡатнашыу­сыларҙы яҡшы хәтерләйем. Улар төрлө милләттән, наҙан крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар­ҙан торҙо. Таулы райондарҙан килгән, ҡаланы тәү башлап күргән башҡорттар күберәк булды”, – ти ул.

Аҙаҡ ул Стәрлетамаҡ ҡатын-ҡыҙҙар бүлегенең конференцияны нисек төплө уйлап ойоштора алыуына һоҡланыу белдерә: “Урындағы ҡала хеҙмәткәрҙәре һәм коммунистары, делегаткаларҙы бик йылы ҡаршылап, үҙҙәрендә урынлаш­тырҙы. Мине комсомолка әхирәтем менән Рабиға Рәхмәтуллина үҙенә алды. Был һылыу, белемле башҡорт ҡыҙы беҙгә бик оҡшаны. Ул беҙгә ҡаланың төп урамдарын күрһәтте, дөйөм туҡланыу ашханаһына алып барҙы, балалар йорто, үҙҙәренең эше менән таныштырҙы...”

– Конференция бик юғары кимәлдә үтә. Башҡортостан Хөкүмәте исеменән сығыш яһаған Ғәли Камалетдин улы Шәмиғолов аҫыл затты яңы тормош төҙөүҙә әүҙем ҡатнашырға саҡыра, Граждандар һуғышы барған ҡатмарлы шарт­тарҙа, аслыҡ һәм яланғаслыҡ хөкөм һөргән дәүерҙә ҡатын-ҡыҙҙың ярҙамына ышаныс белдерә. Шәмсебанат Кәримова конференция алдында торған бурыстарға туҡталып, әхирәттәрен, фекерҙәштәрен яңы йәмғиәттең әүҙем төҙөүселәре булырға әйҙәй.

Ҡатын-ҡыҙҙар конференцияһының сәйәси әһәмиәте иҫ киткес юғары була, уның эшендә республиканың ғәмәлдә бөтә власть һәм идара итеү органдары ҡатнаша.

– Эйе, фекер алышыуға сығарылған һорауҙарҙан уҡ ул дәүерҙең ниндәй ҡатмарлы, әммә халыҡтың яҡты тормош өсөн тау-таш аҡтарырға әҙер булыуын күрергә мөмкин. “Хеҙмәт йөкләмәһе һәм эшсе ҡатын-ҡыҙ”, “Коммунистар партияһы һәм эшсе”, “Әлеге мәл”, “Ер мәсьәләһе тураһында” һәм башҡа мәсьәләләр конференция ҡарамағына сығарыла. Резолюциялар айырыуса тәү башлап үҙаллы аҙымдар яһай башлаған мосолман ҡатын-ҡыҙҙары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә, улар был мәлдә һәр яҡлап яҡлауға мохтажлыҡ кисерә.

Конференция барышында делегаттар исеменән партия Үҙәк Комитетына, В. Ленин, Л. Троцкий, А. Коллонтай кеүек дәүләт эшмәкәрҙәренә телеграммалар ебәрелә. Мәҫәлән, Александра Коллонтайға ебәрел­гән телеграмма менән танышайыҡ: “Беренсе Бөтә Башҡортостан эшсе ҡатын-ҡыҙҙарының партияһыҙ конференцияһы, пролетарка-хеҙмәткәрҙәр юлбашсыһы йөҙөндә, һеҙҙе сәләмләй. Беҙ, Башҡортос­тандың эшсе ҡатын-ҡыҙҙары, ҡатын-ҡыҙҙы ғаилә ҡоллоғонан ҡотҡарыу, улар араһын­да киң мәҙәни эш алып барыу өсөн бөтә көсөбөҙҙө һаласаҡбыҙ.

Йәшәһен Көнсығыш-Көнбайыштың ирекле ҡатын-ҡыҙ эшсеһе!”

1920 йылдың 23 сентябрендә Баш­ҡортостан тарихындағы беренсе ҡатын-ҡыҙҙар форумы эшен тамамлай. Уны үткәреү, ҡарарҙар ҡабул итеү милли-дәүләт, йәмәғәтселек һәм сәйәсәт, халыҡ хужалығы өлкәләрендә Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙарының үҫә барған ролен асыҡ сағылдырҙы.