Хәлил ауылы башҡорттары егәрле лә, сәмле лә

Иҫке Аҡбүләк ауылы хаки­миәте баш­лығы Сулпан Тәгә­риевтең һүҙҙә­ренә ҡара­ғанда, яҡташтары һәр йәһәт­тән дә һынатмай. Заман ме­нән бергә атлау­ҙары, алдын­ғы ҡарашлы булыуҙары, етеш донъя көтөүҙәре – шуға асыҡ миҫал.

– Уҡытыусылыҡтан хаки­миәт­кә күскәндә күңелдә “нисек булыр?” тигән бер ниндәй ҙә шик-шөбһә тыуманы, – тип ҡыуанып һөйләй Сулпан Зәки улы. – Рәхәт кенә эшләп алдым да киттем. Халыҡ – минең төп ярҙамсым да, терәгем дә, кәңәшсем дә.

Арҙаҡлы ғалим Әнүәр Әсфәнди­ә­ровтың “История сел и деревень и сопредельных территорий” тигән китабында яҙылыуынса, Хәлил ауылы – башҡорт-унларҙың тыуған төйәге. Уға Яҡуп Чин­мырҙиндың улы Унлар улы­сының старшинаһы Хәлил Яҡупов нигеҙ һалған.

Төп башҡорт ауылы Хә­лил бөгөн тулы ҡанлы тормош менән йәшәй. Бында 200-гә яҡын кеше ғүмер кисерә, 83 хужалыҡ иҫәпләнә. Урта мәктәп бар, балалар баҡсаһы эшләй.

– Башҡорттар йыр-моң ярата, беҙҙә байрамдар кү­ңелле үтә, – тип һөйләй Хә­лил ауылының клуб мөди­ре Рәйес Солтаншин. – Милләт­тәштәремә берәй идеяны әйтеп тә өлгөрмәйһең, уны шунда уҡ күтәреп тә алалар.

Хәлилдәр күптән инде, “етеш йәшә­гәндә барыһы ла уң килеп тора” тигәнде йәшәү девизы итеп алған, уны йәштәргә таратыу тәңгәлендә эҙмә-эҙлекле эштәр алып бара. Былтыр был яҡ баш­ҡорттары “Айыҡ ауыл” республика конкурсында ҡат­наш­ҡан. Башҡортостан Баш­лығы Радий Хәбировтың ҡулынан Рәхмәт хаты алыу улар өсөн ҙур мәртәбә булған. Ошо бүләккә ҡушып, 15 мең һум күләмендә аҡса ла тапшырылған.

Хәлил ауылының ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе Рәм­зиә Фәнзәви ҡыҙы билдә­ләүенсә, бында килен булып төшкәндә үк кешеләрҙең башҡортҡа хас алсаҡлығы, ҡунаҡсыллығы күңелен әсир иткән. Әйтерһең дә, һәр береһен электән белгән, даими аралашып торған. Өҫтә­үенә, күпме йәшәй, кем­деңдер “ҡырын тейәп” иркен урамға һыймай йөрөүен күрмәгән.

Рәмзиә Солтаншина ағи­нәй­ҙәрҙең хәрәкәтен маҡтап телгә алды. Гүзәл заттар ауыл­ды берҙәм итеүгә ярай­һы тос өлөш индерә. Мәҫә­лән, 91 йәшлек Нәзифә Ғә­ли­ханованың ағинәйҙәр клубына ағза итеп алыныуы күп­те һөйләй. Бынан тыш, өлкән йәштә булыуҙарына ҡара­маҫтан, Дания Юлаева, Рима Рамаҙановалар ҙа бер сара­ны ла ҡалдырмай, әхирәт­тә­рен төплө кәңәштәренән өҙмәй.

Хәлилдәрҙе бер усҡа туп­лауҙа ауыл староста­һының да роле ҙур. Оҙаҡ йылдар был яуаплы вазифаны Борис Абраров башҡарған. Күптән түгел Борис Рухилбаян улы ошо бурысты Ришат Ғәҙел­йәновҡа тапшырған.

– Башҡорттарҙың бер-береһенә ҡарата теләктәш­леге миндә ғорурлыҡ тойғоһо уята, – тип һөйләй Борис олатай. – Өмәләрҙе генә алып ҡарағанда ла, был асыҡтан-асыҡ күҙгә салына.

Был яҡтарҙа Солтаншин­дарҙы белмәгән кеше юҡ, данлы һәм затлы нәҫел. Уҡы­тыусылар династияһы була­раҡ та танылыу алғандар. Әгәр ҙә бөтәһенең дә педагогик стажын бергә ҡушһаң, 300 йылдан ашып китә.

Оло йәштәгеләргә ҡәҙер-хөрмәт күрһәтелә. Нәзифә инәйҙән ҡала 1931 йылғы Мөсәлиә Ғүмәрованың янынан кешеләр өҙөлмәй. Уға ниндәй генә йомош менән кил­мәйҙәр, береһен дә кә­ңәш-төңәштән өҙмәй. Хәлиҙә Ғүмәрованы ла ауылдаштары бер байрамдан да ҡал­дырмай. Ир-ат араһында Мө­бәрәкйән Мирваязов менән Борис Абраров аҡһаҡал кимәленә күтәрелгән. Хәлил­дәге бер эш тә ошо өлкән йәштәгеләрҙең фатихаһынан тыш башҡарылмай.

Хәлилдә хәлле кешеләр­ҙең күплеге уларға ҡарата ихтирам уятты. Мәҫәлән, төр­лө идеялар менән янған Данил Ғүмәров – шундайҙарҙың береһе. Ул шәхси эшҡыуар­лыҡҡа тотонған һәм ошо йүнәлештә эшмәкәрлеген шыма алып бара. Йүнсел Альберт Ғәйнанов автосервис асҡан.

Водителдәр әйтеүенсә, бынан ары күҙҙәр асылып ҡалған, юғиһә, элек ма­шина­ға бәләкәй генә ремонт өсөн дә бик оҙон юл үтергә тура килгән. Сау­ҙаға ныҡлап то­тонған Илдус Зәки­ров магазин асҡан. Унда шырпы, тоҙ кеүек көндәлек кәрәк-яраҡтан алып ҙур әйбер­ҙәргә хәтлем барыһын да табырға мөмкин.

Бында халыҡ шәхси ху­жалыҡ иҫә­бенә йәшәй. Күп­ләп мал-тыуар, ҡош-ҡорт үрсетеүҙәре, умарта тотоу­ҙары һәм башҡа эштәрҙе башҡарыуҙары – шу­ға асыҡ миҫал. Ҡыҫҡаһы, хәлил­дәрҙең уңғанлығы бөтәһен дә һоҡландыра, хатта көн­ләштерә лә.

Уңған тигәндән, күп балалы ғаиләләрҙең күплеге ме­нән дә дан тота улар. Рәүфә менән Әлфит Хәйҙә­ровтар – ете бала, Зәлфирә менән Ришат Хәйҙәровтар, Анфиса һәм Алмас Әхмәтғә­лиевтәр бишәр бала тәрбиәләй.

Ауылды йырҙарҙа дан­ланған Байҡы йылғаһы һуға­рып ята. Әле әйтеүемсә, ҡош-ҡорт үрсетеү өсөн шәп инде. Әйт­кәндәй, ул ҡыш туңмай. Ҡыр ҡоштары, унда йыл һайын оя ҡороп, баҫырға ултыра, бала сығара. Хатта быйыл 62 аҡҡош тап Байҡыла ҡыш сыҡҡан.

Халыҡ теленән төшмәгән Ҡарбаҙтау, Ваҡсауҡалыҡ, Үргеҡул, Бәләкәй Искән­дәр, Ялғаныш, Мунсакүл, Балан­ҡыуаҡ, Торнакүл һәм башҡа ошо атамаларҙа бай тарих һаҡлана. Башҡорттарға хас йола буйынса хәлилдәр беҙҙе Янтыҡтау яғында оҙатып ҡалды.