Төҙөк ерҙә йәшәүе лә күңелле

Яңы күпер яңы ынтылыштарға әйҙәй

Ауыл хакимиәтен утыҙ йылдан ашыу етәкләгән Замир Хәмиҙуллин ҡалдырған матур ғәҙәт ул. Ошо дәүер эсендә совет осорон да, үҙгәртеп ҡороуҙар мәлен дә, көрсөк замандарын да ауылдаштар иңгә-иң терәшеп үткәргән. Ул йылдарҙа биләмәлә атҡарылған эштәр тураһында тәфсирләп һөйләй башлаһаң, гәзит бите етмәҫ ине. Иң ҡыуандырғаны әле теҙгенде ҡулға алған ауыл биләмәһе хакимиәте рәйесе Илвир Ҡиағап улы Хәмиҙуллин да ауыл халҡының тормошон еңеләйткән, йәмлән­дергән эштәрҙе байтаҡ атҡара. Мәҫәлән, күптән түгел “Урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү” программаһын файҙаланып, Иләкшиҙе ауылындағы Ташшишмә йылғаһы аша һалынған күперҙе асыу тантанаһының шаһиты булдыҡ. Әлеге күперҙе төҙөү хыялы менән халыҡ күптән янған. Ҡо­ролма таушалып, хәүеф тыуҙыра башлаған булған.

– Бөгөн Бишҡурай ауыл билә­мәһендә икеләтә байрам. Бәләкәй генә булһа ла, Ташшишмә йылғаһы мул. Ауыл халҡына быуа ла кәрәк. Күптәр мал тота, ҡош-ҡорт үҫтерә. Шуға был объектты еренә еткереп эшләү мөһим ине. Программала Бишҡурай ауылы биләмәһе халҡы күптән әүҙем ҡатнаша: бығаса ФАП төҙөлдө, “Беларусь” тракторы алынды, һыу үткәрелде. Иләкши­ҙеләр “Айыҡ ауыл” акцияһына ла ҡушылды. Данлыҡлы төйәктә матур ғаиләләр бихисап. Ауылығыҙ төҙөк. Был акция эскелек менән көрәш өсөн түгел, ә дәртлерәк йәшәү, гөрләтеп донъя көтөү өсөн үткә­релә, – тип тәбрикләне халыҡты район хакимиәте башлығы Илдар Мостафин.

Ауылдың әүҙем ғаиләләренең береһе, ошо күперҙе төҙөүгә күп көс һалған Әлфиә менән Салауат Бағмановтарға кешеләр рәхмәт әйтте.

– Ташшишмә йылғаһы ауылды икегә бүлеп аға. Ферма, клуб, кибеттәр был яғында урынлашҡан. Авария хәлендәге күпер аша үткән балалар өсөн дә хәүефләнә инек. Мәшәҡәтле, күп көс талап иткән төҙөлөш тамам. Яңы күпергә яңы асфальт кәрәк! Беҙҙең ғорурлы­ғыбыҙ – Муса Гәрәевтең юбилейына әҙерлек эштәрен башларға ваҡыт. Бергә булайыҡ, ауылдаштар, – тип яҡташтарын дәрт­ләндерҙе Салауат.

Бишҡурай ауыл биләмәһенә биш ауыл ҡарай: Бишҡурай, Иләкшиҙе, Кесе Бишҡурай, Таш­шишмә, Түләгән. Йәмғеһе 1104 кеше йәшәй. Биләмәлә өс клуб, медпункттар, ауыл һайын ике-өс магазин, яңы технологиялар менән йыһазландырылған китапхана, урта мәктәп һәм балалар баҡсаһы бар. Бишҡурай ауылы мәктәбендә йөҙгә яҡын уҡыусы белем ала.

Юл төшкәс, мәктәпте күрмәй китеү яҙыҡ. Сыр-сыу килеп уҡыу­сылар мәктәптән сыҡты. Баш­ланғыс класс балалары ҡайтырға ашыҡ­май, йылы, сыуаҡ көндө ҡояшҡа иҙерәп, яй­лап, һөйләшә-һөйләшә урам буйлап атлай. Ә бына уртансы класс уҡыусылары мәктәп баҡсаһында кишер, сөгөл­дөр, кәбеҫтә йыя ине. Мәктәптең баҡсаһы ҙур – бер гектар. Был ерҙә йәшелсә-емеште мул итеп үҫте­рәләр һәм ҡыш буйы үҙҙәренең емешенән компот ҡайнаталар, йәшелсәһенән салаттар, тәмле аштар бешерәләр. Әйткәндәй, йәй буйы баҡсалағы емеш-еләкте һатып, балаларға приз­дар, бү­ләктәр алыу өсөн аҡса туплап ҡуялар. Быйыл ҡурай еләге, ҡарағат һатып, 40 мең һум аҡса эшләгәндәр.

Мәктәптә 17 уҡытыусы эшләй, ике тәрбиәсе бар. Йәмғеһе 71 бала белем ала, 18 бала – мәктәпкәсә тиклемге тәрбиәләнеүселәр. Балалар баҡсаһы беренсе ҡаттың яртыһында урынлашҡан. Күптән түгел “Берҙәм Рәсәй” партияһы “Аныҡ эштәр” программаһы сик­тәрендә 320 мең һумлыҡ балалар майҙансығы бүләк иткән. Был майҙансыҡта балалар баҡсаһына йөрөгән сабыйҙар ғына түгел, башланғыс класс уҡыусылары ла рәхәтләнеп уйнай.

Башҡорт теле һәм әҙәбиәте кабинетында беҙҙең гәзиттең күп­тәнге дуҫы, әүҙем авторҙары­быҙҙың береһе Рәмзилә Хәмиҙул­лина ҡаршы алды. Рәмзилә Рафат ҡыҙы мәктәптә 1992 йылдан бирле эшләй. Ҡатын-ҡыҙҙар берлегенең әүҙем ағзаһы. Ауыл советында ойошторолған һәр бер эштең уртаһында ҡайнап йәшәй ул.

– Пандемиянан һуң мәктәпкә ҡыуанып килдек. Шау-гөр килеп торған белем усағында эшләүе лә күңелле. Беҙ балаларҙы, улар беҙҙе һағынған, – ти ул.

Мәктәп директоры Ильвира Әхмәтйәнова мәктәптең оло ғорурлығы булған музей менән таныштырҙы. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, легендар осоусы Муса Гәрәев Бишҡурай ауыл биләмәһенә ҡараған Ташшишмә ауылында тыуып үҫкән. Ауылда уның йорт-музейы эшләй. Мәктәптә Муса Гәрәев тураһында ентекле мәғлүмәт тупланған музей бар. Экскурсия менән килеүселәр Ташшишмәгә төшөр алдынан музей менән танышып сыға икән.

– Пандемияға тиклем бөтә күрше райондарҙан да, сиктәш республикаларҙан да уҡыусылар, оло йәштәгеләр менән автобустар экскурсияларға йыш килә ине. Сир сигенгәс, был йүнәлештә эш йәнләнер тип өмөт итәбеҙ. 2022 йылда легендар яҡта­шыбыҙҙың бер быуатлыҡ юбилейын үткә­рәсәкбеҙ. Был сараларға әҙерлек башланды ла инде, – тип һөйләй Ильвира Фәһим ҡыҙы.

Колхоз – ауылдың тотҡаһы

Ниндәй генә заманалар кил­мәһен, бишҡурайҙар колхоздарын һаҡлап алып ҡалған. 1930 йылда нигеҙ һалынған “Коммунар” күмәк хужалығы бөгөн Муса Гәрәев исемен йөрөтә. Тотороҡло үҫешкә йүнәлеш алған колхозда бөгөн 1500 мал бар, шуның 500-ө – һауын һыйыры. Көн һайын 65 центнер һөттө Бәләбәй һөт заводына алып китәләр. “Ҡара-сыбар” тоҡомға өҫтөнлөк биргәндәр.

Хужалыҡ етәксеһе Илгизәр Ҡиағап улы Хәмиҙуллин – Баш­ҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1988 йылда Башҡортостандың ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң тап ошо колхозда хеҙмәт юлын башлай. Һигеҙ йыл Илеш районының ветеринар лабораторияһын, унан станцияһын етәкләй. 2008 йылдан район хакимиәте башлығының урынбаҫары, райондың ауыл хужалығы идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара. Бындай етәк­се менән алға атлау, һөҙөмтәләргә ирешеү тәбиғи.

Һөтсөлөк буйынса хужалыҡ районда гел алдынғылар рәтендә. Һөттөң сифаты юғары. Быларҙың барыһы ла – мал ҡараусыларҙың тырышлығынан. Һауынсылар Ләй­сән Ямаева, Финә Ғәскәрова, Марина Ильясова, Хәниә Әминева район буйынса алдынғылыҡты бирмәй. Айырыуса Ләйсән Ямаева бөтә ярыштарҙа ла алдынғылар исемлегендә.

Үҫемлекселек менән дә әүҙем шөғөлләнә хужалыҡ. Быйыл 5 500 гектар майҙанда ужым бойҙайы, арпа һуғып алғандар. Уңыш гектарынан 30 центнер сыҡҡан. Мал аҙығы өсөн техник культуралар үҫтерәләр, ҡарабойҙайҙан да һәй­бәт уңыш алалар.

– Механизаторҙарҙың барыһы ла – ышаныслы, хужалыҡта оҙаҡ йылдар эшләгән кешеләр. Урал Хәмиҙуллин, Ғәлим Дияров, Ис­кәндәр Мәрүәнов, Фнүн Ғари­повтар һәр береһе 20 мең тоннанан ашыу ашлыҡ һуҡты. Эште белеп, еренә еткереп атҡарғандар менән уңыш­ҡа өлгәшеп була, – ти Илгизәр Ҡиағап улы.

Әйткәндәй, ауыл биләмәһендә йәшәгән кешеләрҙең 30 проценты хужалыҡта эшләй. Тимәк, ауыл халҡының күпселегенең йәшәү шарттары, кәйефе, матди хәле хужалыҡтың үҫешенә, ныҡлығына бәйле. Ауыл хакимиәте рәйесе Илвир Ҡиағап улы һәм хужалыҡ етәксеһе Илгизәр Ҡиағап улы ла был ябай, әммә тормоштоң ысын­барлығына бәйле хәҡиҡәтте яҡшы аңлай, сөнки үҙҙәре бер тамырҙан, бер оянан осоп сыҡҡан уҙамандар. Өҫтәлдәге икмәктең хаҡын улар һәйбәт белә.

Халыҡтың йәшәйешен яҡшыртҡан программа

Илвир Ҡиағап улы менән яңы һалынған күпер аша үтәбеҙ. Тантананан таралған ха­лыҡ ҡәнәғәт йылмая, ниәтләгән эштең тиҙ арала тормошҡа ашыуына ҡыуана. Хаки­миәт башлығы менән йәшәйеш хаҡында һөйләшәбеҙ:

– Илвир Ҡиағап улы, мине иң ҡыҙыҡ­һын­дырған һорау: халыҡты артығыҙҙан әйҙәү, бергә туплау һеҙҙең өсөн ауыр мәсьәләме?

– Юҡ. Бер хәҡиҡәткә инандым: халыҡ һиңә ышана, эштең һөҙөм­тәһен күрә икән, һәр башланғысты күтәреп алырға ғына тора. “Урын­дағы башланғыстарға булышлыҡ итеү” программаһын бишҡурайҙар районда беренселәрҙән булып күтәреп алды. Бөтә ауылдарҙың асфальт юлдары йүнәтелде, ҡом-таш түшәлде. Кесе Бишҡурай ауылында клуб һәм фельдшер-аку­шерлыҡ пункты төҙөкләндерелде, – ти ул.

– Программаға ярашлы, ауыл хал­ҡы ла изге маҡсатты тормошҡа ашырыуға үҙ өлөшөн индерергә те­йеш. Күп осраҡта кешеләр аҡса йыйырға ашҡынып тормай. Ҡайһы берәүҙәр эш, аҡса юҡлыҡҡа һыл­тана. Ә бына Бишҡурай халҡы был йәһәттән нисегерәк? – тип һора­йым.

– Беҙҙә аҡса йыйыу мәсьәлә­һенә ыңғай ҡарайҙар, сөнки быға тиклем үҙ көсөбөҙ менән байтаҡ эш атҡарҙыҡ. Әлеге программаны мөмкин тиклем киңерәк файҙа­ланып ҡалырға теләк белдерә ауыл халҡы. Мәҫәлән, ошо беҙ үтеп бар­ған күпергә кешеләр иғәнәне ике көндә йыйып ҡуйҙы. Ғөмүмән, Бишҡурай ауыл биләмәһендә уңған, эшһөйәр кешеләр эшләй.

Бер нисә кеше, крәҫтиән (фермер) хужалығы асып, үҙ эше менән мәшғүл, күпләп мал, ҡош-ҡорт тотоусылар ҙа бар.

Тырышып донъя көткәндәргә эш ҡарышмай ул. Ауылда тырыш кешеләр йәшә­гәнлеге әллә ҡайҙан күренеп тора. Һәр йорт буялған, кәртә-ҡуралар төҙөк. Яҡшы өлгө күрһәткән ғаи­ләләр байтаҡ. Мәҫәлән, Иләкши­ҙенән бер туған Айҙар, Динар, Артур, Раил Баһмановтар, крәҫтиән (фермер) хужалығы төҙөп, мал үҫтереп, ит ризыҡтары һатыу менән шөғөлләнә. Лилиә менән Флорид Ғиззәтовтарҙың тормошон йәштәр­гә үрнәк итеп ҡуйырлыҡ. Күп итеп мал аҫрап, етеш тормошта йә­шәйҙәр. Өс малайы, Флоридтың терәге булып, ғаиләләре менән берҙәм эшләй. Улар халыҡтан һөт йыйып, май заводына тапшыра.

Земфира менән Линар Гәрәевтәр тураһында ла әйтеп үткем килә. Үҙҙәре өс бала тәрбиәләй, шулар эргәһенә тағы дүртенсеһен алдылар, – ти әңгәмәсем.

Эйе, ауыл халҡы матур итеп донъя көтә. Төҙөкләндереүгә бергәләшеп күп көс һалғандар. Бынан 20 йыл элек районда төҙөк­ләндереү буйынса ярыш үткәрелә башлаған. Ошо конкурста ҡатна­шып, Бишҡурай ауыл биләмәһе өс-дүрт йыл рәттән беренселекте бирмәгән. Еңеүсе ауылға бер урамын төҙөкләндереү хоҡуғы бирел­гән. Шул йылдарҙа бөтә урамдарға тиерлек асфальт һалдырғандар.

Шулай уҡ ун йылдар самаһы элек колхоз менән берлектә һәр йортҡа газ индереүгә өлгәшкәндәр. Бер өй ҙә утын менән йылытылмай хәҙер. Ауылдарҙа һыу мәсьәләһе элек-электән хәл итеүҙе көтә ине. Күпселек райондарҙа халыҡтың үҙәгенә үткән ошо ихтыяжды бө­төрөүгә күп көс һалынған Биш­ҡурайҙа. Районда беренселәрҙән булып һыу торбалары алмаш­тырылған, яңы һыу башнялары ҡуйылған.

“Тереләрҙең ҡәҙерен бел, үл­гәндәрҙең ҡәберен бел” тигән мәҡәл йәшәй халыҡта. Зыярат­тарҙың төҙөклөгөнә ҙур иғтибар бүленә. Уларҙы профнастил менән кәртәләгәндәр, эргә-тирәһе гел таҙартылып тора. Ҡойма өсөн дә аҡсаны ауыл халҡы йыйған. Әлеге эште атҡарыуҙа ауыл старосталары ярҙам иткән. Ҡойма һатып алыу – бер, кәртәләү икенсе мәсьәлә. Ял көндәре өмәгә йыйылып, үҙ көс­тәре менән атҡарғандар бары­һын да. Йыл һайын яҙлы-көҙлө хәтер көндәре үткәрелә.

“Шишмәләргә барҙым һыу артынан...”

– Ата-бабаларыбыҙ шишмә­ләргә ныҡ иғтибарлы булған. Беҙҙә ошо матур йола юғала баш­ла­ғайны. 90-сы йылдарҙа инештәрҙе мал тапап, тирә-яҡта сүп-сар өйөм­дәре күренә башлағас, уларҙы кәртәләп, эргә-тирәһенә ағас, сәс­кәләр ултыртылды. Һәр шишмә өсөн яуаплы кешеләр беркетелгән: йә старосталар, йә ауыл депутаттары. Яҙлы-көҙлө шишмәләрҙең эргә-тирәһен таҙартыу, сәскә ултыртыу, ҡоймаһын рәтләү кеүек эштәр ойошторала. Шуныһы ҡы­уандыра: хәҙер ауыл кешеләренең барыһының да өйөндә һыу булһа ла, күптәр шишмәнән ташып эсеүҙе хуп күрә. Ә туйҙар мәлендә йәш килендең, силәктәрен сайҡай-сайҡай ҡайтып килеүе ҙур ҡәнә­ғәтлек тойғоһо уята, – ти Илвир Ҡиағап улы.

Бишҡурай ауылында тау аҫтын­дағы Әүлиә шишмәһе бер заман район кимәлендә үткән шишмәләр конкурсында иң матуры тип бил­дәләнгән. Ошо исемгә тап тө­шөрмәҫ өсөн уны заманса итеп төҙөкләндергәндәр.

“Айыҡ ауыл” – айыҡ байрамдар

“Айыҡ ауыл” конкурсында Биш­ҡурай ауыл биләмәһе йыл да ҡатнашып тора. Әлбиттә, ауылда бөгөн эскән кеше юҡ тип әйтеп булмай, шулай ҙа был бәйгенең асылы – айыҡ тормош рәүеше алып барған ғаиләләр өлгөһөн күрһәтеү, тырыштарҙы дәртлән­дереү, тип һанай рәйес.

– Ошо конкурста ҡатнаша баш­лағас, айыҡлыҡҡа юл алдыҡ, тип әйтеүҙән тартынмайым, сөнки тәртипһеҙ эсеүселәр аҙайҙы. Иң мөһиме – халыҡҡа айыҡ килеш тә бына тигән байрамдар ойошто­рорға була икәнен иҫбатланыҡ. Йыл һайын “Ҡарға бутҡаһы”, “Наурыҙ” байрамдары шаулап үтә. Ауыл менән йыйылышып үткәргән сараларҙа өҫтәлдә “шайтан һыуы” булмай, – ти Илвир Ҡиағап улы.

Ауылда ветерандар һәм ҡатын-ҡыҙҙар советтары ла әүҙем. Һәр байрам уларҙың башланғысы менән үтә. Мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙар советы республикала беренсе­ләрҙән булып “Сәксәк байрамы” ойошторған. Йыл һайын август-сентябрь айҙарында сәскә байрамы ойошторола.

Иҫтәлектәр һаҡлаған йорт

Ташшишмә ауылында Муса Гәрәев тыуған нигеҙҙә ҡаһарман яҡташыбыҙҙың музейы эшләй. Әле пандемия арҡаһында ғына экскурсиялар туҡтатылып торған. Ҡунаҡ­тар музей менән танышҡандан һуң эргәләге быуала балыҡ ҡармаҡлай ала, Ташшишмәнең көмөш һыуы­нан ауыҙ итеп, сәй эсеү мөмкинлеге лә бар.

Музейҙағы күргәҙмәлә Муса Гәрәевтең бала саҡ йылдары тураһында ентекле мәғлүмәт тупланған. Бындағы бөтә әйберҙәр ҙә Гәрәевтәр ғаиләһенеке йәки туғандары тарафынан музейға тапшырылған.

...Бишҡурайға килеп ингән урында ауыл ҡапҡаһы ҡуйылған. Кемде генә ҡаршы алмай ул, кемде генә оҙатмай! Әммә ҡапҡа гелән төҙөк. Һәр яҡлап өлгө алырлыҡ ауыл биләмәһенең йөҙө һымаҡ.

Илеш районы.