Хәтер ипкендәре

Университет комсомол ойош­ма­һының отчет-һайлау конферен­цияһында мине комсомол комитеты ағзаһы итеп һайланылар. Өҫтәүенә Киров район комсомол ойошмаһының отчет-һайлау кон­ференцияһына делегат итеп тә ебәрҙеләр. Бындай юл менән иж­тимағи-сәйәси донъяға факультет­тың комсбюро секретары төркөм­дәшебеҙ Роберт Байымовтың тәҡ­диме, ныҡышмалылығы арҡаһында инеп барғанымды яҡшы аңлай торғайным, әлбиттә. Ул нисектер үҙенән-үҙе остазым булып китте.

Мине мәҙәниәт секторына бер­кеттеләр. Ә конференцияла мин, делегаты булараҡ, ил, хатта донъя масштабындағы сәйәси проблема­ларҙы хәл итеүҙә ҡатнашыуға йәлеп ителдем. 1961 йылдың октябрь айында КПСС-тың ХХII съезы үтте. Унда тарихи ҡарарҙар ҡабул ителде: Сталиндың кәүҙәһен мавзолейҙан сығарып, Кремль стенаһы янында ерләргә, КПСС-тың яңы уставын һәм программа­һын ҡабул итергә. Программаның квинтэссенцияһы булған “Хәҙерге быуын совет кеше­ләре коммунизмда йәшәйәсәк” тигән оран бөтә донъяға еткерелә. Конференция – ундай форумда тәүге тапҡыр ҡатнашам – матур, күңелле, дәртле, йәштәрсә бара, яйлап аҙағына ла яҡынлаша. Бына ХХII съезд делегаты, БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе Фәйзрахман Зәғәфуран улы Зәғәфурановҡа һүҙ бирелә, тип иғлан иттеләр. Ул съезд, уның ҡарарҙары, Сталиндың шәхес культы, яңы Устав, программа хаҡында бәйнә-бәйнә һөйләне.

Унан һуң трибунаға бер делегат сығып, съезд ҡарарҙарын беҙ, йәштәр, хуплайбыҙ, уның ҡарарҙа­рын үтәүҙә әүҙем ҡатнашырға кә­рәк, тип тәҡдим индерҙе: “Өфөбөҙ­ҙөң иң матур урамының Сталин исемен йөрөтөүе дөрөҫ түгел, уны үҙгәртергә кәрәк, урамды “Коммунистик” тип атайыҡ”, – тине. Беҙ, делегаттар, дәррәү ҡул саптыҡ, ҡарар ҡабул иттек һәм уны тамам хәл итһендәр өсөн юғары органдарға ебәрҙеләр. Шулай итеп, Өфөлә Коммунистик урам бар­лыҡҡа килде.

Коммунистик урамды тиҙ булдырҙыҡ, ә съезд иғлан иткән коммунизмды тәки төҙөй алманыҡ. Ундай мөһим мәсьәләне ҡарағанда, ҡарар ҡабул иткәндә Мифтахетдин Аҡмулланың “Алтыға берҙе ҡушып, һан ун булмай, сәғәтте алға ебәреп, көн төн булмай” тигән һүҙҙәре бе­рәй­һенең башына килгән булһасы. Хәйер, ҡайҙан килһен, ҡайҙан белһен улар үҙҙәре билдәһеҙлеккә дусар иткән Аҡмулла ижадын?..

Бер тәнәфестә “А” төркөмөнән Люда Алексеева йүгереп килеп минең муйынға ташланды: “Талгат, наши в космосе!” Ихлас шатлығыбыҙҙың сиге булманы. Ил өсөн ғорурлыҡ ташып бара. Йылдар үткәс, Юрий Гагарин Һарытау өлкәһендә килеп төшкән ергә, ундағы обелиск янына сәскә һалырға ла насип булды. Тағы бер обелиск-һәйкәлгә лә гөлләмә ҡуйырға яҙған икән миңә – Юрий Гагарин менән Владимир Серегин­дың фажиғәһе булған – улар ҡолап төшкән Владимир өлкәһенең Александров ҡалаһы янында... Ниҙәр кисергәнмендер ул мәлдәрҙә...

Икенсе тәнәфестә “Ҡыҙҙар, ҡыҙ­ҙар, ҡарағыҙ, Марат китеп бара” тигән тауыш ишетелеү менән беҙҙең төркөм һылыуҙары ике тәҙрәгә лә ҡаплана. Ә унда телеүҙәккә табан йәш егет үтеп бара. Оҙон буйлы, кәүҙә­һен туп-тура тота, башы юғары сөйөлгән, етди ҡараш, сибәр йөҙ, һәлмәк аҙым. Ул – Көйөргәҙе егете Марат Рафиҡов, Башҡортостан телеви­дениеһының тәүге дикторҙа­рының береһе, экран йондоҙона әүерелеп барған сағыу шәхес.

Университет вестибюлендә был­тырғы кеүек иғландар күренә башланы. Фәлән район студенттары шул көндә, шул сәғәттә Коммунис­тик урамы менән Социалистик урамы мөйөшөндәге фотостудияға (ул традицион урын икән) коллектив фотоға төшөргә саҡырыла. Беренсе курста аҙна һайын йүгереп төшөп иғлан ҡарайым – Маҡар районыны­ҡыларҙы саҡырмай­ҙар­мы? Юҡ. Тимәк, миңә йыйып ҡарар­ға кәрәк. Йыйылыштыҡ, фотоға төштөк. Күпме яҡташ бер-береһе менән танышты, киләсәктә лә кәрәк саҡта бер-береһенә таянды. Йә­нырыҫ ҡыҙы Венера Абдуллинаға өй­ләнгән техник фәндәр докторы, профессор Юнир Абыҙгилдин – Сәлих егете – осрашҡан һайын: “Тәлғәт, рәхмәт һиңә, шәп бисә табыштың”, – ти торғайны. Шуныһы ҡыҙыҡ – яҡташтарым берәй төрлө мәсьәлә тыуһа, миңә өндәшер, фекеремде белергә, эште ойоштороу яғын миңә йөкмәтергә тырышыр булып китте. Ә мин баш тартмай инем.

1961 йылдың февралендә бөтә университетты шаулатырлыҡ ваҡи­ға булды. Уның сәбәпсеһе беҙ – II башҡорт-рус төркөмдәре һәм инглиз теле. Байтағыбыҙ ауылда сит телде бөтөнләй өйрәнмәгән, кем­дәр­ҙер немец телен уҡыған, шуға күрә инглиз теле ауыр бара ине. Уҡытыусыбыҙ Диаров тигән ағай беҙгә нисек тә инглиз телен өйрәтергә тырыша. Тырышҡан ке­үек, әммә этика ҡағиҙәләре тура­һында ишетмәгән кешеләй тота ине үҙен. Дәрес һайын студент­тарҙы мыҫҡыллай, кәмһетә, “дере­венскийҙар” (эйе, беҙ “деревен­скийҙар”, тик ул һүҙгә кире мәғәнә һала), улар наҙан була, баштары эшләмәй, тип ҡотороп-ҡотороп әрләй ине. Беҙ уға иҫкәрмәләребеҙҙе йышыраҡ әйтә башланыҡ, бер ҙә ипкә килмәгәс, уҡытыусыны алыштырығыҙ, тип деканатҡа ла мөрәжәғәт иттек. Деканат “Диаров уҡытасаҡ” тип ҡырт киҫте. IV семестрҙан башлап уның дәресенә йөрөмәҫкә, тип һүҙ ҡу­йыштыҡ һәм барманыҡ.

Артабан ни булғаны билдәле инде: беҙҙе комскомитетҡа ғына түгел, парткомға ла саҡырҙылар. Сират ректоратҡа ла етте. Ректор Шәйхулла Хәбибулла улы Чанбарисов ныҡ ҡына ҡыҙған, бер аҙ әрләне лә, миңә текләп: “Сагитов, пойдешь на занятия?” – тине. “Не знаю, как другие, я на занятия к Диарову не пойду”. “Баимов, а ты?” “Не пойду”. Башҡаларҙан да берәм-берәм һорай: “Дәрескә бараһы­ғыҙмы?” Яуап: “Юҡ”. “Имейте в виду, будут жертвы, жертвы будут”. Тағы һорай – яуап “юҡ”... Бер аҙҙан яңы уҡытыусы билдәләнеләр. Студенттарҙың байтағы өсөн беҙ “геройҙарға” әйләндек. Үҙебеҙҙең кәмһетелеүебеҙгә, мыҫҡылланы­уыбыҙға ҡаршы сығып, бәҫ, дәрәжә, намыҫыбыҙҙы яҡлау өсөн көрәштә еңеп сыҡтыҡ. Дөрөҫ, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, “жертвалар” менән: ике төркөмдәшебеҙҙе – К.С. һәм Н.Һ.-ны бер йылға уҡыуҙан ситләтеп торҙолар – уларҙың инглиз теленән “ҡойроҡтары” бар ине. Иң мөһиме – ҡурҡманыҡ, көрәштек, ғәҙел талабыбыҙҙы үтәттек.

Тәнәфестә төркөмдәшем Камил Сиражетдинов эләктереп алды ла: “Их, Тәлғәт, беләһеңме, Орхон-Енисей яҙмаларын тапҡандар бит. Аңлайһыңмы шуны?” ти. Юҡ, ул ваҡытта аңламай инем. Хәҙер аңланым. Ирина Стеблеваның 1965 йылда уҡ сыҡҡан “Поэзия тюрков VI – VIII в.в.” китабын уҡый-уҡый. Уны аңлауға 1996 йылдың фев­ралендә Мәскәүҙә үткәрелгән Беренсе Төрк ҡағанатының 1450 йыллығына бағышланған ғилми-ғәмәли конференцияла ҡатна­шыуым да ныҡ ярҙам иткәндер. Аптырарлыҡ тәүәккәллек булды был Власть тарафынан. Рәсәй империяһының бөгөнгө террито­рия­һында иң беренсе дәүләт – Төрк ҡағанаты булған тигән хәҡи­ҡәтте Хөкүмәт тарафынан рәсми таныу ул.

Төркөмдәшем Ҡыйғы егете Мөхәммәтхәй Әхмәтов иһә “Орхон-Енисей яҙмаларында ҡы­лым” темаһына диссертация яҙып, фән кандидаты булды. Оло ғалим­лыҡҡа ныҡлы юл алған ине лә, ғүмере бик иртә өҙөлдө. Беҙҙе әсендереп, һағышҡа һалып... Ә беҙ, физиктар һәм лириктар тип нарыҡланған дәүер студенттары, кемуҙарҙан даими үткәрелгән әҙәби кисәләргә, шиғриәт байрамына йөрөйбөҙ. Шағирҙар менән осрашабыҙ, шиғыр һөйләгәндәрен тыңлайбыҙ, китаптарын һатып ала­быҙ, сираттарға тороп автографтар яҙҙыртабыҙ. Назар Нәжмиҙең автографлы “Ер һәм йыр”, Хәким Ғиләжевтең “Ҡырҡ алтынсы һал­дат”, Рафаэль Сафиндың “Ышаныс” китаптары китапханамдың иң түрендә урын алды. Университет­тың тамаша залында төрлө кисәләр, смотрҙар, байрам концерттары ойошторабыҙ.

Сәхнә уртаһында университет халыҡ бейеүҙәре ансамбле солистары – интернатташ дуҫым Вәли Байморатов менән дуҫлашасаҡ һабаҡташым, ғалим, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Миҙхәт Мәмбә­товтар бөркөттәрсә талпына, егет­тәрсә өйөрөлә. Шунда уҡ ыҡсым кәүҙәһе менән бар сәхнәне буласаҡ академик Зиннур Ураҡсин тултыра, уның янында буласаҡ дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Рәид Миңде­баев. Ә бер аҙҙан сәхнә түрен Сафуан Әлибаев алыр: тәүҙә шиғыр һөйләп ҡыуандырыр, һуңынан йыры менән күңелдәрҙе елкендерер... Күҙ алдында ғалим тыуа. Бер семинарҙа Ғәйнан Әмириҙең “Ағиҙел” журналында баҫылған “Мораҙым” повесын тикшерәбеҙ. Иң төплө, уйланылған, дәлилле фекерҙәрҙе Роберт Байымов әйтте. Уҡытыусыбыҙ Әнүр ағай Вахитов уны тыңлап бөткәс, “Ә һин, Байымов, был фекерҙәреңде “Ағиҙел”гә яҙып ебәр”, – тип кәңәш бирҙе. Роберт яҙҙы. Мәҡәлә тиҙҙән килеп тә сыҡты. Уның күптәрҙе уятҡан “Мораҙым” уйландыра”һының резонансы көслө булды.

IV курс минең тормошома бер яңылыҡ алып килде. Т. Сәғитов – Тайфур була инде – дәүләт радио­комитетының музыкаль редак­цияһы ҡарамағында йәмәғәт баш­ланғысында ойошторолған “Халыҡ таланттары” радиожурналының башҡортса редакцияһына етәксе­лек итә ине. Ә бер көн “Мин “Ленинсы”ға даими эшкә күсәм, бында һине ҡалдырам” тине һәм һуҙмайынса радиокомитетҡа мине “күрһәтергә” алып китте. Тәүҙә музыкаль редак­цияның өлкән мөхәррире Шәүкәт Мәсәғүтов менән таныштырҙы. Унан ишегенә “Ғ. Ғөзәйеров” тигән кабинетҡа барып индек. Унда ултырған ағай боролоп ҙур күҙҙәрен миңә төбәгәйне, йотолоп ҡалғандай булдым. Нимә әйткәндер, тулҡын­ла­ныуымдан, шөрләүемдән бер нәмә лә аңламаным. Унан сыҡҡас, “һине раҫланылар, эшләһен, тип фатиха бирҙеләр”, тинеләр.

Рәхәтләнеп эшләнем мин “Ха­лыҡ таланттары”нда, шулай ҙа бер үкенесем ҡалды... Телеүҙәктән сығыуыма ҡаршыма бер егет килеп, уңайһыҙланып өндәште. “Мин төҙөүсе булып эшләйем. Бер ҡыҙ менән йөрөйбөҙ. Ныҡ яратам мин уны. Һеҙҙең тапшырыу програм­мағыҙға уға бағышлап минең исемдән берәй йыр ҡуймаҫһы­ғыҙмы икән? Ул йырҙа бындай һүҙҙәр бар: “Йә әле, иркәм, әйтсе дөрөҫөн, тыуған­һыңмы һин тик минең өсөн?” Көтөп торорға ҡуштым да өлкән мөхәр­риргә индем.

Мәсьәләне аңлатып, ул егет шул йырҙы программаға индереүҙе һорай, индерәйек, тинем. Хужаның һүҙе ҡыҫҡа булды: “Юҡ!” “Нишләп?” Юҡ! Юҡ! “Бөттө!” – тип сығарып ебәрҙе. Өлкән мөхәррирҙең яуабын еткергәс, ул егеттең йөҙөн күрһәң: шағирҙар әйтмешләй, күҙенә йәш тығылған, өҫтөнә күк ауған, донъяһы емерел­гән. Иртәгәһенә өлкән мөхәрриргә был үтенесте яңырттым. Был юлы Шәүкәт Мәсәғүтов ағайҙан киҫкен, хатта тупаҫ яуап алдым. Ыңғай – кире яуап, битарафлыҡ, ишетмә­гәнгә һалышыу, яҡшылыҡ эшләргә теләп, шунда уҡ һикереп тороп хәл итә башлаумы – ниҙән тора икән? Һиңә тыумыштан бирелгән холоҡ­танмы, билдәле бер мәлдәге кәйеф­тәнме, хәтер һандығынан ваҡытһыҙ килеп сыҡҡан ҡасандыр кәйефеңде ҡырған йә күккә күтәргән хәти­рәләрҙәнме, үпкә-әрнеүҙәрҙән­ме? Белмәҫһең. Ә бит был осраҡта яҡшылыҡ эшләү бер ниндәй ҙә көсәнеү ҙә, аҡыл, ваҡыт сарыф итеүҙе лә талап итмәй ине. Кискә табан ул егет тағы килде. Килде лә китте егетем. Телеүҙәктән. Ми­нән китмәне. Халыҡта “үкенестәр була үткенсе” тиҙәр. Бәхәсләшмә­йем. Был ваҡиғаға 58 йыл үтте, ә үкенес минән үтмәне. Уға “эй, егеткәйем, бәхетле булһаң ине был донъяла, бәхетле бул” тигән теләк кенә өҫтәлде.