Ысын бал ҡуйы була

– Миңзәлә, умарталарығыҙ күпме?

– Бал ҡорттарының һаны төрлөсә булып китә. Бал мул йыл булһа – үрсейҙәр, бал аҙ икән, ҡорттар артмай, киреһенсә, кәмеп, ҡыш ауырлыҡ менән сыҡ­ҡан осорҙар була. Бал ҡорттарын яҡшы ҡарау ғына етмәй, йылдың уңышлы килеүе, бал биргән йүкә ағасының сәскәһенең һуты булыуы ла мөһим. Ҡайһы саҡ монар һуғып, йүкә сәскәһен киптереп ҡуя. 2016–2017 йылдарҙа бал ҡорттары кәмене. Умарта­ларымдың һаны 34-кә төштө, был йүкә балының булмауы, йәйҙең ямғырлы килеүенә лә бәйле булды.

2019–2020 йылда барыһы ла яҡшы булды. Ҡорттар һәйбәт үрсене. Ҡайһылары хатта өсәр күс айырып ебәрҙе. Бөгөн иһә ҡорт баҙына 81 умартаны ҡышларға ултырттыҡ.

– Ҡорттарҙы үҙем ҡарайым. Әлбиттә, тормош иптәшем һәр яҡлап ярҙам күрһәтә. Улда­рымдың өсөһө лә ҡырҙа. Икәүһе эшләй, төпсөгөбөҙ – студент. Быйыл яҙ икеҽ улым карантин мәлендә яныбыҙҙа булғас, күмәкләп умарталарға тотондоҡ.

– Һәр умартала 10 рам бал ҡалдырабыҙ. Ҡорттарҙы йылға туңыу менән ҡорт баҙына төшө­рәбеҙ. Бал ҡорттары күмәк бул­ғас, ҡорт баҙы йылына. Йылы мәл­дә ашығып, тыштан индер­һәң, бал ҡорттары ояларынан сығып һәләк була. Был күстең көсһөҙләнеүенә килтерә.

Ҡорттарҙан мөмкин тиклем күберәк бал алырға тигән маҡсат ҡуймайым. Әгәр балдарын уларға етерлек ҡалдырмаһаң, ҡыш сироп бирергә кәрәк. Был про­дук­цияның сифатына насар йоғонто яһай. Бал ҡорттарына үҙҙәренә етерлек балды ҡалдырғас ҡына, артҡанын һатабыҙ.

Бал ҡорто көслө булһын өсөн яҙын да баллы рамдар кәрәк, шуға күрә беҙ үҙебеҙгә ашарға, әҙерәк һатыуға бороп алабыҙ ҙа ҡалғаны рамдарҙа һаҡлана.

– Быйыл йәй яҡынса 300 мең һумлыҡ бал һаттым. Әле һатыуға әҙерләп ҡуйған 500 литр самаһы бал бар.

– Күршеләребеҙҙең күбеһе бал ҡорто тота, шуға беҙҙә аңла­шылмаусанлыҡ булғаны юҡ. Бал алғас та күршеләргә индереп бирәм. Йолаһы шундай. Улар миңә бер ваҡытта ла буш һауыт ҡайтармай: ҡайнатма менән һыйлайҙар. Бергәләп сәй эсәбеҙ. Ут күршем Ғәбиҙә ҡыҙыу эш мәлемдә: “Аш бешерҙем, әйҙә!” – тип һөрәнләй. Шулайтып бергә-бергә донъя көтәбеҙ.

– Әллә инде... Ҡәйнәм Вазифа Ишбулды ҡыҙы менән ҡайным Зәкир Хәмзә улы Ырыҫҡоловтар 150 баш умарта тотҡан. Тормош иптәшем Солтангәрәй – ғаиләлә иң оло бала. Бала сағы ҡорт араһында үткәс, ҡорт ҡарауҙан ялҡҡан (көлә – авт.). Бал ҡорто тотор булып киткәс, миңә умарта, солоҡтар, рам – барыһын да үҙе эшләп бирҙе. Малайҙарға өй төҙөгәс, уны мәшәҡәтләмәҫкә тырышып, ҡорттар менән ныҡлап үҙем булыштым.

– Балды өйҙән һатам. Йыл һайын фәҡәт беҙҙең балды һорап килеүселәр күп, хатта республиканан ғына түгел, сит тараф­тарҙан да. Балдың сифатын лабораторияла тикшереп, ышаныс менән алғандары ла етәрлек.

Балдың аҡсаһына улдары­быҙға йорт һалырға ер һатып алдыҡ. Өйҙө күтәреүгә, бура кәрәк-ярағына байтаҡ сығым кәрәк. Ағас алыуға сиратта торһалар ҙа, ете-һигеҙ йыл кө­төргә кәрәк. Уртансы улыбыҙ түләп уҡый, уға ла ярҙам итеп торабыҙ.

Ҡортсолар миллионлап килем ала тигәне буш һүҙ ул. Бал булған йылда аҡмаһа ла, аҡсаһы килеп тора. Бал ҡорттарын ҡыш сығарырға етерлек запас, яҙ ашарҙарына, көс йыйырға бал етәрлек булырға тейеш. Шунһыҙ ҡорттар үрсей алмай. Ҡыш – йылы, яҙ – һыуыҡ, йәй бал мә­лендәгеҽ ямғырҙар уларға кире тәьҫир итә.

– Ҡарап, күҙәтеп йөрөйөм дә, күптәрҙең һатыуға сығарылған балы яңы боролған бал һымаҡ шыйыҡ була. Улар – иртә бо­ролған бал, йәғни бал ҡорттары уны тейешенсә елләтеп, эшкәр­теп бөтмәҫ элек әҙерләнгән ри­зыҡ. Күптәр ҡуйы булып ағарған балға аптырап ҡарай. “Күпселек шыйыҡ бал һата, ә һинеке бутҡа кеүек, ниңә өйҙә лә иремәй?” тип һораусылар бихисап. Өлгөргән, яҡшы сифатлы бал ҡуйырырға тейеш. Ап-аҡ төҫкә инеп ҡата ла, ауыҙға алһаң, ҡаймаҡ кеүек тигеҙ ирей.

Күптәрҙең мейес башына ултыртып иретеп алғандарын ишет­кәнем бар. Улай эшләү ҙә дөрөҫ булмай, балдың сифаты юғала. Аҡ килеш бысаҡ менән ҡырҡып ашаһаң, яҡшыраҡ. Балды даими ҡулланһаң, тән тиреһе матурая, таҙара, йыйырсыҡтар юғала. Ҡо­ро тәнгә, биткә һөртөп мунсала әҙе­рәк ултырһаң, яҡшы була. Ғө­мүмән, балдың файҙаһы бик ҙур.

Тик сихәтен татыу өсөн юғары сифатлы бал алырға өйрәнегеҙ. Баҙарҙан һөт алғанда, шыйығын алмайһығыҙ бит, ҡуйырағын, ҡаймаҡлыһын эҙләйһегеҙ. Сифатлы бал да шулай уҡ. Йүкә балы, мәтрүшкә, ҡарағат, сейә япраҡ­тары һалынған сәйҙәрҙе эсһәгеҙ, кәйефтәрегеҙ ҙә күтә­ренке, сәләмәтлегегеҙ ҙә ныҡлы булыр.

Балауыҙҙың шифаһы

Дуҫтарымдың береһенә балауыҙ иретәм тигәс, “Балауыҙ нимә була ул?” тип аптыратты. Бал ҡорттарын таҙа умарталарға урынлаштырғас, ҡарайған рамдағы балауыҙҙарҙы иретеп әҙерләп ҡуяһың, әлеге һары май кеүек таҙа балауыҙҙы рамдарға ҡуйыр өсөн балауыҙ алмаштырып алабыҙ.

Балды ашауы ғына рәхәт шул, күренмәгән ваҡ эштәре күп. Балауыҙ, аҡ май ҡушып, прополислы май эшләп алһаң, бик һәйбәт. Бер йыл аяғымды уйламағанда эт тешләп яра уңалмай аптыратты. Дарыухананан алған майҙы һөртөп ҡараным да, килешмәгәс, яраға үҙем эшләгәнен һөртә башланым. Ярам йомшарып тиҙ уңалды, файҙаһы күп ул майҙың. Ғөмүмән, бал ҡортоноң балы ғына түгел, балауыҙы ла, ҡорттоң ағыуы ла шифалы.

Бал ҡорттары тәбиғәткә лә, кешеләргә лә күп файҙа килтерә! Уларҙы һаҡлау беҙҙән генә тора.