Тормошта һәммәбеҙ – ҡулланыусы...

Чекты ташларға ашыҡмағыҙ

“Тормошта һәммәбеҙ ҙә ҡулла­ныусы, шуға күрә үҙебеҙгә күрһә­тел­гән хеҙмәттең һәм һатып алған тауарҙарҙың, аҙыҡ-түлектең сифатлы булыуына хоҡуғыбыҙ бар. Әйткәндәй, был беҙҙең, ҡулла­ныусы булараҡ, иң төп хоҡуҡ­тарыбыҙҙың береһе, – тип белдерҙе Илнур Дамир улы. – Шуға көндәлек тормошта тауар һатыу­сылар йәки төрлө хеҙмәт күрһә­теүселәр тарафынан хоҡуҡтарыбыҙ боҙолмаһын өсөн ҡул­ланыусылар тураһындағы закондарҙы грамоталы файҙалана белергә тейеш­беҙ. Мәҫәлән, 14 көн эсендә һатып алынған тауарҙы алмаштырыу мөмкинлеге хаҡында оноторға ярамай”.

Әйткәндәй, Өфө ҡалаһынан Зәлифә исемле ҡатын: “Телефон һатып алып, уның ватыҡ икәнлеген белгәс, сауҙа нөктәһенә кире алып барһаң, “ҡатмарлы тауар” тип алмаштырмайҙар. Ә законға ярашлы, тауарҙың аналогын бирергә тейештәр. Өҫтәүенә, телефонды экспертизаға ебәрһәләр, 45 көндән ашып китә. Был осраҡта нимә эшләргә?” – тип һораны. “Ғөмүмән, ватыҡ телефонды, “Ҡулланыу­сылар хоҡуҡтары тураһында”ғы Закондың 25-се статьяһына ярашлы, магазинға кире илтергә һәм уның урынына яңыһын биреүҙе йәки аҡсаны кире ҡайтарыуҙы талап итергә мөмкин. Ә бының өсөн хоҡуҡтарыңды белергә кәрәк. Юғиһә күп кенә һатыусылар ҡулла­ныусыларҙың юридик йәһәттән грамотаһыҙлығын файҙаланырға ғына тора. Сифатһыҙ тауарҙы 14 көн эсендә кире ҡайтарырға була. Ә экспертиза ваҡыты оҙаҡҡа һуҙыла һәм тауарҙы алмаштырырға йәки аҡсалата кире ҡайтарырға теләмәйҙәр икән, судҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк”.

Илнур Дамир улының хәбәр итеүенсә, уның үҙенә әллә күпме тапҡыр ҡулланыу­сыларҙың хоҡуҡ­тарын яҡларға тура килгән. “Тауар йәки касса чегының документ икән­ле­ген онотма­ғыҙ”, – тип кәңәш бирҙе адвокат. “Әгәр тауарҙың хаҡы күрһәтелгән ҡағыҙ­ҙа һәм касса чегында төр­лө сумма яҙылһа, нимә эшләргә?” – тигән һорау менән “Башҡорт­остан” гәзите редак­цияһында ойошторолған тура бәй­ләнешкә Салауат ҡалаһынан З. Зайлалова мөрәжәғәт иткәйне. “Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай хәлдәр йыш ҡына осрай. Бигерәк тә улар супермаркет­тарҙа йыш күҙәтелә.

Һатыусыларға дәғүә белдерһәң, улар йыш ҡына ва­ҡыттың етмәүенә зарлана, иғтибар­һыҙлыҡ сәбәпле, тип аҡлана башлай. Әммә үҙ хатаһын төҙәтергә һәм тауарҙы күрһәтелгән хаҡ менән һатырға ашыҡмайҙар. Хатта ҡайһы берҙәре тауарға чектың булыуын дәлилләй башлай, шуға уны һатып алыуҙы талап итеүе ихтимал. Әммә бындай хәлгә юлыҡһағыҙ, тауар өсөн түләмәһәгеҙ ҙә ярай. Кире­һенсә, үҙ хаҡы менән биреүҙәрен талап итегеҙ, – тине Илнур Дамир улы. – Әгәр һүҙҙәрегеҙгә ҡолаҡ һалмаһалар, “Роспотребнадзор”ға ялыу яҙа алаһығыҙ. Ә быға иң беренсе дәлил – тауар хаҡы күрһәтелгән ҡағыҙ. Әммә уны магазиндан сығарырға ярамай, сөнки был хәлде уғрылыҡҡа тиңләүҙәре ихтимал, шуға күрә уның ваҡыты күрһәтелгән фотоһы ла етә. Бынан тыш, туғандарығыҙ, яҡындарығыҙ йәки магазиндағы сит кешеләр ҙә шаһит була ала. Өҫтәүенә, үҙегеҙ тарыған хәл тураһында тәҡдимдәр һәм ялыуҙар кенәгәһенә яҙып ҡал­дырығыҙ. Унда магазин етәксе­легенән яҙма яуап көтөүегеҙ хаҡында ла әйтегеҙ”.

“Банкка барһаң, страховкаһыҙ кредит бирә һалмайҙар. Страховканан баш тартһаң, ғәҙәттә, кредит процентын арттыралар. Ғәмәлдә страховканан баш тартып буламы икән? Законға ярашлы, страховканы нисек кире ҡайтарырға?” тигән һорау бирҙе баш ҡаланан Фәйрүзә исемле ханым. “Эйе, ысынлап та, ошондай хәлдәр йыш теркәлә. Финанс ойошмаһы кредитты страховкаһыҙ бирә һалмай. Ә бына уны кире ҡайтарыуға килгәндә, үҙегеҙ ҡул ҡуясаҡ килешеүҙе иғтибарлап уҡығыҙ. Унда страховка аҡсаһын кире ҡайтарыу срогы хаҡында яҙыла. Ғәҙәттә, бының өсөн банктар биш көн ваҡыт бирә”, – тине Илнур Мирхәйҙәров.

Адвокат һатып алынған ҡайһы бер тауарҙарҙы кире ҡайтарып булмау хаҡында ла әйтте. Мәҫәлән, улар иҫәбенә дарыуҙар, ювелир продукцияһы инә.

Ял итеүгә бәйле һорау ҙа бирелде тура бәйләнештә. “Бер йыл элек улым менән бергә Сочи яҡта­рында ял итеү өсөн юллама алғай­ным. Тик бына сәфәргә сығыр алдынан ғына ҡаты ауырып китеп бара алманым. Һөҙөмтәлә 20 мең һум аҡсам елгә осто. Төрлө сәйә­хәттәр тәҡдим иткән турист ойош­маһы түләнгән аҡсаны кире ҡайтар­маны”, – тип һораны Ф. Фәйезова. “Ауырып киткән көндә үк һеҙгә табипҡа күренергә һәм уның бе­лешмәһе менән турист фирмаһына барырға кәрәк булған. Ошондай хәлдәр йыш осрай һәм, нигеҙҙә, ҡулланыусының дауаханала ятҡанлығы тураһында белешмә хоҡуҡты яҡларға ярҙам итә”.

“Иремә 2020 йылдың 5 июнендә 60 йәш тулды. Ветеринария өлкә­һендә 40 йыллыҡ хеҙмәт стажы булғас, пенсия буласаҡ тип ышандырып, документтарҙы йыйҙырт­тылар... Аҙаҡ, әрмелә хеҙмәт иткән һәм уҡыған йылдарың стажға инмәй, тип әйттеләр”, – тип яҙҙы “Башҡортостан” гәзитенең социаль селтәрҙәге төркөмөндә Рәмзиә Әпсәләмова. “Закон буйынса белем алған йылдар стажға инмәй. Әрмелә хеҙмәт иткән ваҡытты иһә стажға ҡушмай, балл итеп өҫтәгәндәрҙер. Әммә бер суд процесында бер ирҙең әрмелә хеҙмәт иткән ваҡыты стажға индерелгәйне. Һеҙҙең осраҡҡа килгәндә, телефон аша шәхсән үҙегеҙ менән был осраҡ хаҡында ентек­ләберәк белешеп, яуап бирермен”, – тине Илнур Дамир улы.

Йәшәйешебеҙҙе унһыҙ күҙ алдына килтереп булмаған кредит картаһы һәм тарихы хаҡында ла һүҙ булды. “Кредит тарихының һәр кем өсөн мөһим икәнлеген оноторға ярамай. Шуға кредитты түләү графигын ҡәтғи үтәгеҙ. Ни тиһәң дә, хәҙерге тормошта финанс ойошмаларына йәнә мөрәжәғәт итмә­йенсә булмай”, – тип үҙ фекерен белдерҙе адвокат. Әйткән­дәй, барыбыҙҙа ла тиерлек кредит картаһы бар. Әммә уны юғалтыу осраҡтары йыш теркәлә. Ошондай хәлгә тарыһағыҙ, финанс ойош­маһына шылтыратып, был хаҡта хәбәр итергә һәм картаны блокировкаларға кә­рәк. Тағы бер нәмә ха­ҡын­да онотмағыҙ: ошо кредит картаһында күр­һә­телгән телефон һан­дарын айырым яҙып ҡуйыу бер ҡасан да ҡамасауламаҫ, сөнки тап мәғлүмәт буйынса картаның юғалыу осра­ғы хаҡында хәбәр итәләр.

Тура бәйләнештә тотош донъяны тетрәндергән коронавирус инфекцияһы ха­ҡында ла һүҙ булды. “Пандемия тормошобоҙҙоң төрлө өлкәһенә йоғонто яһамай ҡалманы. Ул шулай уҡ хоҡуҡ тармағына ла тәьҫир итте. Ошо сәбәпле, әллә күпме закон ҡабул ителде һәм булған­дарына үҙгәрештәр индерелде. Шул иҫәптән ҡулланыусылар хоҡуҡтарына бәйле ҡануниәт тә ошондай уҡ үҙгәрештәргә дусар булды”, – тине адвокат Илнур Мирхәйҙәров.

“Ҡулланыусылар хоҡуҡтары тураһында”ғы законды, Рәсәй Федерацияһының Гражданлыҡ һәм Гражданлыҡ-процессуаль кодекстары кеүек төп документтарҙың, исмаһам, төп статьялары хаҡында һәр кемдең белеүе зарур, тигән фекерҙә Илнур Дамир улы. “Хоҡуҡтарыңды белеү һәм үҙеңде яҡлау мөһим. Өҫтәүенә, закондарҙы белмәү яуаплылыҡтан ҡотҡармай, тигән һүҙҙәрҙе лә һис хәтерҙән сығарырға ярамай”, – ти адвокат Илнур Мирхәйҙәров.

Бына ошондай фәһемле тура бәйләнеш ойошторолдо редакцияла. Ул кемгәлер ярҙам иткәндер, бәғзеләрҙе үҙҙәренең хоҡуҡтарын яҡларға этәргәндер, тигән ышаныста ҡалабыҙ.