Тарихҡа өс сәйәхәт (Аҙағы)

“Бөтә яҡтарҙан да тиҙҙән Мәскәүгә XXVII съезд делегатта­ры йыйыла башлар инде, – тип яҙғайны бер хатында генерал. – Мине лә Львов өлкәһенән һайланылар. Унда Башҡортостандан килгән яҡташтарымды осратырмын, тип өмөтләнәм. Бәлки, минең һөйөклө Белоретымдан да вәкил булыр әле”.

Донъя беҙ уйлағанса ғына бармай. Телефон аша ара-тирә хәбәрләшһәк тә, генерал менән осрашып күрешеү насип булманы. Беҙ хатлашҡан саҡта инде Борис Федоро­вичтың ҡыҙы үҫеп етеп, хәрби осоу­сыла тормошта ине. Улының да, ул мәлдә мәктәпкә генә йөрөүенә ҡарамаҫтан, осоусы булырға йыйынғаны билдәле. Шун­дай уңған кешенең балалары ла тормошта үҙҙәренең лайыҡлы урынын тапмай булмаҫ.

“Марсель Әҡсәнович, һеҙгә үтенесем дә бар. – Былар ҙа генерал хатынан юлдар. – Мин бала сағымда башҡортса һәйбәт белә инем бит. Сермән, Әхмәрҙәге дуҫтарым тураһында әйткәй­нем инде. Венгрияла хеҙмәт иткәндә ҡайһы бер һүҙҙәр хәтеремә төштө. Мадъярҙарҙа башҡортсаға тартым һүҙҙәр күп икән. Һүҙлек йәки “разговорник” ебәрһәгеҙ, рәхмәтле булыр инем.

Яҡташығыҙ һәм Башҡортостандың һәр саҡ тоғро улы булып ҡалам”.

Б.Ф. Корольков, белеүемсә, авиацияла байтаҡ йылдар хеҙмәт итте. Генерал-полковник булараҡ отставкаға сыҡты, Бело­рет ҡалаһында Хәрби дан музейы ойошторорға йөрөгән кешеләр мөрәжәғәт иткәс, Корольков тураһында белгән-ишеткәндәремде шунда яҙып бирҙем. Мәскәүгә барған кешеләр аша генералға ул һораған һүҙлектәрҙе һәм бер аҙ күстәнәс тә ебәрҙем.

Бына шундай тарих. Башҡортостан ере­нән талпынып күккә ашҡан бөркөттәр, әлбиттә, Борис Федорович Корольков ҡына түгел. Беҙ Тыуған иленә, халҡына тоғро хеҙ­мәт иткән һәр кем менән ғорурланырға хаҡлыбыҙ һәм уларҙың иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡларға бурыслыбыҙ. Ватан тарихы уның лайыҡлы шәхестәренең яҙмышы менән дә яҙыла.

Блюхер ординарецы

Бер мәл Әбйәлил районының Әбделғәзе ауылынан хат килеп төштө. Булмаһа, әлеге хаттан өҙөк килтерәйем:

“Атайым, Басир Йәһүҙин, 1878 йылда Әбйәлил районының Әбделғәзе ауылында тыуған. Һөйләүенә ҡарағанда, ул Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан. Октябрь революцияһынан һуң Ҡыҙыл армияға яҙыла. Унан аҙаҡ ауылда яңы тормош төҙөүҙә һәм уны нығытыуҙа башлап йөрөүселәрҙең береһе була. Граж­дандар һуғышы осоронда ауылыбыҙ аша үткән Василий Блюхер армияһына ҡушылып китә...”– тип яҙғайны хатында Нурикамал апай Басирова.

Хаттың был юлдары ғына, бәлки, иғтибарҙы йәлеп итмәгән дә булыр ине. Күренекле партизандар армияһы походында ҡатнашыусылар Башҡортостандан бик күп булған бит, ләкин әлеге хатта шундай юлдар ҙа бар ине: “Яҙыусы Роберт Палдең “Легенды будут потом” тигән роман-хроникаһында Блюхерҙың ординарецы тураһында яҙылған. Былар барыһы ла атайымдың һөйләгәндәренә, хатта уның тышҡы ҡиәфәтенә лә тап килә”.

Һүҙҙең алыҫ тарих һәм бөгөнгө быуын кешеләре өсөн бигүк таныш булмаған шәхестәр тураһында барыуын иҫәпкә алып, Блюхер хаҡында ике-өс һүҙ әйтергә кәрәктер. Васи­лий Константинович Блюхер – Граждандар һуғышы батыры, легендар ғәскәр башлығы, илдә иң тәүгеләр рәтендә Советтар Союзы маршалы исемен алған, беренсе булып Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән, армияларға командалыҡ иткән. 1918 йылдың йәйендә партизандар ғәскәре башында Көньяҡ Уралды байҡап үткән. Ҡырҡ һигеҙ йәшендә, нахаҡҡа ғәйепләнеп, атып үлтерелгән.

Нурикамал апай фаразлағанса, атаһы, Басир ағай, мәшһүр ғәскәр башлығы менән арҡаҙаш булып сыҡһа, әллә ниндәй хәтирәләрҙе уятырлыҡ хәл бит был! Һәр хәлдә, фәһем алырлыҡ яҙмыш менән танышыу хәтерҙе байыта ғына. Өҫтәүенә, конвертҡа һалынған иҫке бер фотоһүрәт тә ҡыҙыҡһыныуҙы көсәйтеп ебәрҙе. Артындағы яҙыуына ҡарағанда, 1916 йылда Вар­шава ҡалаһында төшөрөлгән фотонан түңәрәк йөҙлө, төптән ныҡ кәүҙәле, ҡарсыға ҡарашлы кеше ҡарай. Күкрәгендәге ике Георгий тәреһе менән өс миҙалы уның батыр ир булыуын күрһәтә, ләкин Нурикамал апайҙың фараз итеүе генә был кешенең леген­дар ғәскәр башлығының ординарецы булыуын раҫлаймы? Блю­хер янында Басир Йәһүҙингә оҡшаған башҡа кешеләрҙең хеҙмәт итеүе лә ихтимал бит әле...

...Әбделғәзе ауылы умарта күсе кеүек гөж килә. Берәүҙәр ҡыҙыҡ күреп, икенселәр хафаланып, ауыл советы йортона ашыға. Кисә Ҡаҙмашҡа барған берәү “Ике һыйыры, бер аты булғандар­ҙың барыһын да кулак итеп Себер һөрәләр икән!” тигән хәбәр алып ҡайтҡайны...

Ҡояш инде тау аръяғына инеп юғала тигәндә генә, Совет йортонан таныш булмаған өс кеше сыҡты. Йорт алдына өҫтәл сығарып ҡуйҙылар.

– Бер екке, йәнә бер менге ат тотҡаны, шәхси хужалығы менән самаһыҙ мауыҡҡаны өсөн, гражданин Йәһүҙин Басир Йәһүҙә улын синфи дошман – кулак тип иғлан итергә, мөлкәтен тартып алып, ғаиләһе менән Себергә һөрөргә!

– Басирҙы?..

– Басир ағай ниндәй кулак буһын? Ялған!

Волостан килгән ят кеше ҡағыҙ уҡығанда тын да алмай торған халыҡ тағы ла бер килке гөжләп алды.

– Һуң, Басир үҙе ништәп шымып тора? Әйтһен һүҙен! Нахаҡ ғәйеп, тиһен!

– Давай, Басир ағай, самделе, аңдатып бир мирға, ысынды һөйҙәйме шулар?

Басирҙы һаҡ аҫтына алырға ла өлгөр­гәндәр икән. Уны мили­ционер Совет өйөнән алып сыҡты ла, үҙе бер аҙым сигенеп, ар­тына баҫты. Басирҙың ҡалын кәүҙәһе кесерәйеп ҡалған кеүек, таҡыр итеп ҡырылған башын, әйтерһең, муйыны күтәрә алмай. Ул әле өнһөҙ аптырашып торған халыҡҡа, ситтәрәк торған егеүле аттарға ҡарап, өҫтәлгә табан бер аҙым яһаны.

– Ағай-эне... – Басирҙың тауышы сәйер ҡарлығып сыҡты. – Ағай-эне, беләгеҙ, кулак түгел мин. Ике атым бар, эйе. Уларҙың ҡайҙан килгәнен дә беләгеҙ. Дөкәмитем бар ине, юғалды. Ну доказать итеп буманы. Ебәрәләр. Ғәйептәп ҡалмағыҙ. Ерҙә ғәҙелдек буһа, барыбер әйҙәнеп ҡайтырмын...

Ике синыф бер-береһе менән аяуһыҙ алышҡан саҡта кинәт кенә тыуған ауылынан һөрөлгән Басир Йәһүҙин кем һуң ул? Граждандар һуғышының данлы геройы Василий Блюхер менән уларҙы нимә бәйләй? Ошо һорауҙарға яуап эҙләп, миңә байтаҡ китап һәм архив материалдарын аҡтарырға, Басир ағайҙың ба­лалары һәм уны белгән кешеләр менән хатлашырға тура килде. Эҙләнә-һораша торғас, шул асыҡланды: Беренсе донъя һуғышы ваҡытында буласаҡ маршал менән Басир Йәһүҙин бер дивизияла хеҙмәт иткән икән.

...Инҡилап осоронда батшаға биргән антынан ваз кискән һалдаттар фронттан үҙ яҡтарына таралыша. Басир ҙа, винтов­каһын тотоп, һалдат биштәрен иңбашына һалып, Әбделғәзегә ҡайтып төшә. Нисәмә йыл окоптарҙа сереп ятҡандан һуң ауыл егетенә теше-тырнағы менән ергә йәбешергә кәрәк булған да бит, ләкин революция дауылы уны ла үҙ өйөрмәһе эсенә алып инеп китә.

Василий Константинович Блюхер менән ағалы-энеле Кашириндар армияһының Белорет ҡалаһынан башланып, аҡтар тылы буй­лап үткән мең саҡрымлыҡ мәшһүр походы ваҡытында парти­зандар армияһына һәр урында халыҡ ҡушыла бара. Блюхер ба­тыр һәм бик һыналған кешеләрҙе генә үҙенә яҡынайта торғайны, тип яҙа рейд ваҡытында Троицк отрядының штаб начальнигы булған Виктор Сергеевич Русяев үҙ иҫтәлектәрендә. Василий Констан­ти­новичтың Басирҙы меңдәрсә кеше араһынан тиҙ генә күреп ҡалыуы һәм, уның элек үҙе хеҙмәт иткән дивизиянан булы­уын белгәс, ординарец итеп тәғәйенләүе тураһында ла яҙа ул.

Тарихҡа үҙ юлын яҙған

Өлкән командир янындағы ординарецтың вазифаһы яуаплы, эше еңел түгел. Ул тәүлектең һәр мәлендә командиры янында булырға, уның теләһә ниндәй бойороҡтарын үтәргә әҙер торорға тейеш.

Әйтеүҙәренсә, оло кәүҙәле, һуғышта ҡурҡыу белмәҫ ко­мандир булһа ла, Василий Константинович шәхси тормошонда бик тыйнаҡ, үтә талымһыҙ, хатта оялсан кеше бул­ған. Басир уны ваҡытында ашатырға, ял иттерергә, ваҡ-төйәк мәшәҡәттәрҙән һаҡ­ларға тырышҡан. Ә һуғыш ваҡытында ул ко­мандирынан бер тотам да ҡалмаған, кә­рәкһә, уны кәүҙәһе менән ышыҡларға әҙер торған.

Бер эпизод быны тулыһынса раҫлай. Был хәҙерге Ғафури районына ҡараған Еҙем-Ҡаран ауылы янындағы һуғышта булған. Блюхер һәм уны оҙатып барыусы бер төркөм һыбайлылар, 17-се Урал полкы урынлашҡан позицияларҙы үтеп, ауыл янына яҡынлаша. Баш командующийҙың ординарецы, тығыҙ кәүҙәле, ҡара һаҡаллы Йәһүҙин, ҡапҡаны асыр өсөн, алға сабып китә. Ошо мәлдә һул яҡтағы урман ситенән пулемет ата башлай. Йәһүҙиндең аты, кешнәп, ергә ауа. Бәхеткә, Басирға пуля теймәй. Главком да, бүтәндәр ҙә аттарын кире бороп өлгөрә. Йәһүҙин улар артынан шыуыша һәм үҙ позицияларында ҡалдырылған өс пулеметтың береһенән дошман пулеметына ҡаршы ут аса. 17-се полктан ярҙам килеп еткәнсе, ординарец дошман менән көрәш алып бара.

“Молодец, Йәһүҙин, ҡаушап ҡалманың!” – Василий Кон­стантинович ординарецын һуңынан шулай тип маҡтай.

Главкомды артабан яҙмыш икенсе фронт­тарға ташлай, ә Басир Әбделғәзегә әйләнеп ҡайта, ләкин командир менән уның ордина­рецы араһында Басир Йәһүҙиндең арта­банғы яҙмышына йоғонто яһаясаҡ бер хәл була. “Бориска! – ти Василий Константинович ординарецына, ул Басирҙы шулай тип йөрөткән булған. – Һиңә ауылыңа ҡайтырға кәрәк. Минең менән ил гиҙеп йөрөү ярамаҫ!”

Айырылышҡанда главком Басирға ике ат тоттора. Уларҙы үҙенең ординарецына бүләк итеүе тураһында ҡағыҙ ҙа яҙып бирә.

Басир ауылына ҡайта. Былай ҙа фәҡир ауыл бөтөнләй етемһерәгән. Түбәләренә әрем үҫкән ҡыйыҡһыҙ өйҙәр, йәшләй ҡарсыҡҡа әйләнгән ҡатындар, алабута ашап күбенгән бала-саға... Ярлы-ябаға элек нисек булһа, бөгөн дә шулай байҙар тупһаһы төбөндә тилмерә. Кулактар, бөтә һәйбәт һөрөнтө ерҙәрҙе, сабынлыҡтарҙы баҫып алып, байып ята. Йәһүҙин ауылдағы бөлгөнлөк һәм битарафлыҡ менән килешеп йәшәй алмай. Ҡайтыуының икенсе көнөндә үк ауыл активын йыя, таяна алырҙай кешеләрҙе барлай һәм кулактарҙың башбаштаҡлығына ҡаршы көрәш башлай. Байҙарҙың мөлкәтен тартып алыуҙа булһынмы, мәктәп астырыуҙамы, Басир Блюхер исеменән эш итә. Күрше Ҡаҙмаш, Амангилде, Рыҫҡужа, Үтәгән ауылдарында ла йыш була ул, ундағы актив менән бәйләнеш урынлаштыра.

Басир Йәһүҙиндең ауыл Советын етәк­ләүе, Әбделғәзеләге тәүге артелдең рәйесе булыуы тураһында ла мәғлүмәттәр бар. “Әй бәһлеүән кеше ине ләһә Басир! Бәһлеүән генә түгел, заманында әүҙем ойоштороусы ла. Хәтерләүемсә, Басир Йәһүҙин япон һу­ғышында ла, герман һуғышында ла ҡат­нашҡан, – тип яҙғайны миңә Ҡаҙмаштан Шакирйән Әһелов олатай. – Силсәүит булып йөрөгәнен асыҡ хәтерләйем. Бик хәстәрлекле кеше ине. Аслыҡ саҡ. Ул, волостан ярҙам юллап алып, ярлы-ябаға ғаиләләре өсөн ашхана астырҙы”.

Ҡыҫҡаһы, замандаштары, ауылдаштары Басир Йәһүҙин тураһында бик йылы иҫтәлектәр һаҡлай. Тынғыһыҙ йөрәкле, бар көсөн яңы тормош ҡороу өсөн биргән был кеше хаҡында Асҡар ауылында йәшәгән Мотаһар Билалов, Нуретдин Мусин, Зәй­нетдин Рәхмәтуллин һәм башҡалар ҙа яҙып ебәргәйне. Ул ил алдында ҙур хеҙмәт күрһәткән, Граждандар һуғышы йылдарын­да мәшһүр полководецтың өҙәңгеләше булған, аҙаҡ кемдеңдер хөсөтө буйынса ҡыйырһытылһа ла, үҙе көрәшкән изге идеалдарҙың ҡаҡшамаҫлығына бер генә мәлгә лә шикләнмәгән, әммә сәбәпһеҙ-ниһеҙ онотолоп торған кешенең исемен бөгөнгө һәм киләсәк быуындарға ҡайтарыуҙа ярҙам күрһәткәндәре өсөн уларға ихлас рәхмәт.

Блюхер ординарецының артабанғы яҙмышы нисек булған һуң? Главкомдан бүләк итеп алған ике атҡа бирелгән ҡағыҙҙы Басир юғалта. “Ике ат тота, кулак” тип нахаҡҡа ғәйепләү башланғас, уны кире ҡағырға ҡулында документы булмай. Волость етәкселеге ике һуғыш ветераны, партизан, ауыл Советы һәм артель рәйесе өҫтөнән яҙылған ғәйбәттәрҙе ниңәлер тикшереп тормай. Шуныһы ҡыуандыра: Себер Йәһүҙиндәрҙең ғаиләһен үгәйһетмәй. Басир ул­дары менән леспромхозда, унан шахтала эшләй. Тырыш, оҫта ҡуллы кеше бында ла һынатмай. Ул арала Йәһүҙиндең эше буйын­са өҫтәмә тикшереү үткәрелә, ғәйеп алып ташлана. Уға тыуған ауылына ҡайтырға рөх­сәт бирелә, ләкин Бөйөк Ватан һуғы­шының башланып китеүе быға ҡамасаулай. Һуғыш йылдарында ла Басир Йәһүҙин үҙенең исеменә тап төшөрмәй эшләй.

1946 йылда ул Әбделғәзегә әйләнеп ҡайта. Тағы ла тимерселек эшенә тотона. Дәртләнеп донъя көтә башлай. Әрнеүҙәр онотола башлаған һымаҡ була. Үкенескә ҡаршы, йәшәлгән йылдар, баштан үткәндәр эҙһеҙ үтмәй икән. Басир Йәһүҙин 1954 йылда донъя ҡуя.

Данлыҡлы полководец Василий Константинович Блюхерға бер нисә йыл юлдаш булған ябай бер кешенең яҙмышы тура­һында шуларҙы ғына әйтеп була, ләкин был шәхес, һис шикһеҙ, халҡы­быҙҙың онотолмаҫ тарихына үҙенең юлын яҙған кеше.

Бына мин өс яҙмыш, өс тарих тураһында хәлемдән килгәнсә бәйән итергә тырыштым. Ҡасандыр булып үткән ваҡиғалар берәүҙәрҙә ҡыҙыҡһыныу уятһа, икенселәр уларҙы күңе­ле менән ҡабул итмәүе лә ихтимал, һәр кем­дең үҙ мәйелендә. “Тарих хакимлыҡ һы­маҡ уҡ: кешеләргә һәйбәт саҡта улар рәхәт­лекте үҙҙәренең ҡаҙанышы тип уйлай, хәл­дәре насарайһа, улар тарихтың зарурлығын тоя һәм уның изгелектәрен баһалай башлай”. Быны Василий Осипович Ключевский әйткән. Тимәк, тарих менән һис ҡасанда ла текә мөнәсәбәттә булырға ярамай. Әлеге һеҙгә һөйләгәндәрем менән шуға ишара яһарға теләгәйнем.