“Әсәйемдең өс әйтеме күңелемдә...”

– Һүҙҙе, Урал Сәлим улы, алыҫтан башлағы килә: ни өсөн төпкөл башҡорт ауылындағы үҫмерҙә фәнгә барыу, хатта уның иң ҡатмарлы даирәһе бул­ған философияны һайлау теләге тыуа? Ошо ынтылыштың асылын һәм нигеҙҙәрен аңлатып бирегеҙ әле.

– Һәр кемгә тыумыштан – Аллаһ тарафынан – үҙ булмышы һалын­ған. Шуны аңлап, үҙ бурысын үтәй торған ысулдарын өйрәнеп, уларҙы ыңғай осраҡта ҡулланған кеше бәхетле була. Бала саҡтан ата-әсә әйткән теләктәрҙе, өгөт-нәси­хәтте аңлы рәүештә асыҡлап һәм аңлап үҫергә кәрәк.

Мин Учалы районының Илсе ауылында тыуып үҫтем. Әсәйемдең һәр ваҡыт үҙ балаларына әйткән те­ләктәре, кәңәштәре хәтерҙә уйылып ҡалған. Шул әйтемдәр, мәҡәл­дәр, эске донъямды байҡап, фило­софия юлына баҫырға ярҙам иткән осраҡтыр, тип уйлайым. Өс мәҡәл күңелемдә һеңеп ҡалған. Берен­сеһе: “Аллам, балаларыма тел ас­ҡысы бир”. Уның мәғәнәһенә күп йыл­дар үткәс кенә төшөндөм. Минең өсөн был әйтем өс таяуҙан тора: беренсеһе – тышҡы донъяны өйрәнеүҙә, китаптар уҡып, мәк­тәптә, университетта (кемдеңдер аспирантура һәм докторантура бөтөүе ихтимал) тәрән, юғары интеллектуаль белем алыуҙа, тормош һабаҡтарын эстәүҙә. Икенсе таяу – аңлылыҡ, рухи кисереш – эске донъяңды байҡау юлына баҫыу, эске тәртипкә ҡоролоп һәм бирелеп, үҙеңде аңлы рәүештә ситтән күрә белеп, донъяны алып барған көс-ҡеүәт. Ә был рухи хәл, мәҫәлән, суфыйлыҡҡа, меди­тация­ға, зекер һәм доға ҡылыуға, үҙеңде эстән күҙәтә белеп, аңлы рәүештә үҙеңде үҫтереүгә таянған йәшәйеш.

Донъяны аңлы рәүештә күргән хәлдә, тышҡы һәм эске донъяларҙы байҡаған осорҙа аҡылдың (интеллектуаль белемдең) бик кәрәк икәнен яҡшы аңлайһың. Аңлылыҡ кешене аҡылдан шаштырмай, күп осраҡта ауыр күңелдән ҡурсалай, ул – ауыр уйҙарҙан аралап, үҙ-үҙеңде ашап бөтөрөп барған диалогтарҙан инандырып, тәрән депрессияларҙан ҡурсалай алған көс-ҡеүәт.

Өсөнсө кимәл – динлелек сифаттарын барлау. Был кимәл эске һәм тышҡы донъяларҙы айырмайынса, Аллаһ “күҙлегенән” бер бөтөн итеп күрә белеүҙе аңлата. Суфыйҙар ҙа был аңлылыҡты, рухи хәлде асыҡлау өсөн ике төшөнсә ҡуллана: “фана” һәм “бака”. “Фана” үҙеңдең ғәмәлдәреңде үтәгән дә­үерҙә нәфсеңдең, мин-минлегең­дең юҡҡа сығыуын аңлата, а “бака” – Аллаһтың сифаттары һиндә зиһен-мәғрифәт булып асылыуы.

Ҡыҫҡаса әйткәндә, был һүҙҙә­рем әсәй әйтеп үҫтергән әйтемдең – “Аллам, балаларыма тел асҡысы бир” тигәндең – мәғәнәһе тураһын­да булды инде.

Әсәйемдең икенсе әйтеме: “Тәү­фиҡлы бул. Тәүфиҡҡа бәхет эйәр­гән”. Был көслө әйтемдең мәғәнәһе шунда: “тәү”, йәғни тәүге һәм “фи­ғел”, йәғни шәхестә – һәр кешелә Аллаһ тарафынан һалынған булмыш бар, шуға хыянат итмәҫкә кәрәк. Күпселек осраҡта кеше нәфсеһен, йәғни фани донъяны хәҡиҡәт тип ҡабул итә, уның “иллюзия” тип атарға мөмкин булған хәл-күренеш кенә икәнен аңламай.

Ҡайҙа барһам да, әсәйем өсөнсө әйтемде, йәғни: “Хызыр Ильяс юлдаш булһын” тип әйтә. Ошо әйтем үрҙә телгә алынған ике мәҡәл ме­нән бәйләнештә тора. Шул бәйлә­неште аңлаған кешенең күңелендә тыныслыҡ урынлаша. Ҡайһы бер кешеләр, юғары көстәрҙең тормош юлында һине ситкә тайпылдырмайынса, ыңғай юлдан алып барыуын тойоп, һиҙеп тора. Ундай кешеләр­ҙең донъяһы ыңғай бара, улар һәр эште аңлы рәүештә башҡара.

– 1988 йылда яҡлаған кан­ди­датлыҡ диссертацияғыҙ “Тармаҡ һәм территориаль планлаштырыу формалары системаһын камиллаштырыу” тип атала. Планлаштырыу – иҡтисадсыларҙың бурысы, тип ҡарарға күнек­кән­беҙ, уның философияға ҡағы­лышы бармы? Ниндәй камиллаштырыу тураһында һүҙ бара? Ул бөгөн дә көнүҙәк булып ҡаламы?

– Был диссертация төбәк план­лаштырыуындағы тармаҡ һәм территориаль формаларҙың төп ҡаршылыҡтарын анализлауға ҡоролған. Тормош күрһәтеүенсә, тармаҡ планлаштырыуы ла, территориаль рәүештә булғаны ла төбәктә генә түгел, тотош ил кимәлендә алғанда ла йоғонтоло идара итеүҙе тәьмин итә алманы.

Үткән быуаттың 50-60-сы йылдарына саҡлы ауылдарҙың, ҡаса­баларҙың, ҡалаларҙың, өлкә­ләр­ҙең, союздаш республикаларҙың со­циаль инфраструктураһын үҫте­реү буйынса территориаль планлаштырыу теорияһы эшләнмәне. Ә бит иҡтисади райондар ойош­тороуға, уларҙа тармаҡ етештереү объекттары төҙөүгә бәйле мәсьәлә­ләрҙе белгестәр үткән быуаттың 30-сы йылдарында уҡ ҡарай баш­лаған. Завод йәки фабрика төҙөлә һәм эшләй башлағас, улар янында тәүҙә барактар бар­лыҡҡа килгән, һуңынан ғына социаль йүнәлешле объекттар һала башлағандар. Тормош шуны күрһәтте: СССР тарҡал­ғас һәм тармаҡ министрлыҡ­тарының бығаса булған идара итеү системаһы эштән туҡтай башлағас, бер генә продукция етештереү менән шөғөлләнгән предприятиеға бәйле “моноҡалалар” ҙа йәшәүҙән туҡтар хәлгә килде.

Төбәк кимәлендә, йәғни ҡала, ауыл районы, өлкә кимәлендәге комплекслы үҫеш пландары 70-се йылдарҙа ғына эшләнә башланы. Әммә планлаштырыуҙың, идара итеүҙең тармаҡ һәм территориаль планлаштырыу формалары һәр ҡайһыһы үҙ маҡсаттарын ғына тормошҡа ашырырға ынтылды, сөнки улар йәмғиәттең айырым сис­темалары ине. Һәр береһе шулай айырым эш итеүҙең төп сәбәптәре – тармаҡ министр­лыҡ­тары менән төбәктәрҙең мәнфә­ғәттәре тап кил­мәүе, идара итеүҙә административ-команда ысулының өҫтөнлөгө. Тармаҡ министрлыҡ­тары төбәк­тәрҙән үҙенә кәрәкле бөтә нәмәне “һығып алырға” ынтылды, алмашҡа бер нәмә лә бирмәне.

Уҙған быуаттың 70-се йылдарында тармаҡ министрлыҡтары, мәҫәлән, Башҡортостанда етеш­тереүҙең матди-техник базаһын үҫтереүҙе ҡайғыртһа, урындағы советтар, тәбиғи, социаль инфраструктураны (торлаҡ йорттар, дауаханалар, мәктәптәр, сауҙа селтәре) киңәйтеүҙе хәстәрләү яғында булды, ләкин ресурстарҙы ғәмәлдә тармаҡ етәкселеге бүлә ине, шуға күрә урындағы власть органдары үҙ биләмәһендә социаль инфраструктураны үҫтереү өсөн төрлө етештереү объекттары төҙөргә ризалығын бирергә тейеш ине. Хатта был объекттар социаль, экологик, транспорт көсөргә­нешлеге тыуҙырған осраҡта ла. 80-се йылдарҙағы ойоштороу һәм административ-идара итеү системаһы ошо ике яҡтың да мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып барыуҙы тәьмин итерлек түгел ине. Белгестәрҙең тармаҡ һәм территориаль планлаштырыу формаларын бергә ҡушырға ынтылыуы уңышҡа өлгәшә алманы. Һөҙөмтәлә 90-сы йылдарға саҡлы иҡтисади үҫеш менән социаль мәсьәләләрҙе хәл итеү кимәле араһындағы тигеҙһеҙлек йәшәп килде.

1991 йылда Советтар Союзы­ның тарҡалыуы планлаштырыуҙың һәм йәмғиәткә идара итеүҙең административ-команда ысулынан тәбиғи рәүештә килеп сыҡты. Бында Сталинды ла, Хрущевты ла, Брежневты ла, халыҡты ла яҡлап йәки ғәйепләп булмай.

– Һеҙ 20 йыл элек үк яҡлаған докторлыҡ диссертацияһының темаһы – “Фекерләүсенең феномены: трансценденталь субъ­ек­тивлыҡтың гносеологик анализы”. Ҡәҙимге уҡыусыға аң­лауы ҡатмарлы, әлбиттә. Трансценденталь – тәжрибә аша танып белеүгә буйһонмаған, тойғолар нигеҙендә эш итеүҙән ситкә сыҡ­ҡан әйбер йәки күренеш. Бындай субъективлыҡты нисек анализ­ларға мөмкин, һәм ул нимә бирә?

– Был ғилми эштә танып белеү шарттары ҡарала, улар үтәлгәндә генә философияны фән тип атарға мөмкин. Икенсе төрлө әйткәндә, һүҙ әле танып беленмәгән мәғлүмәт тураһында түгел, ә танып белеү мөмкин дә булмаған төшөнсәләр хаҡында бара. Фекерләүсе һүрәт­ләп йәки үлсәп булмаған ғәмәл­дәрҙе тикшерә һәм күҙәтә аламы? Танып белеп булмаған нәмәләрҙе лә танып белеүҙең беҙгә билдәле саралары һәм ысулдары аша тик­шерергә мөмкинме? Фәнни тикше­ренеү ғалимды уларҙы аңлауға килтерә аламы? Абсолютты, йәғни Аллаһ Тәғәләне, фәлсәфәүи танып белеү саралары аша төшөнөп һәм һүрәтләп булмай. Әгәр ҙә фекер­ләүсе үҙе генә яҡынса булһа ла күҙ алдына килтерергә тырышмаһа, бер ниндәй һүҙ йәки төшөнсә лә Абсолюттың тәбиғәтен сағылдыра алмай. Образлы итеп әйткәндә, Айға күрһәткән бармаҡ Айҙың үҙе түгел, ә Ай бармаҡ була алмай.

Философия фәне танып белеү теорияһында эмпирик-трансценденталь (тәжрибә нигеҙендә) һәм трансцендент (логик саралар менән белеп булмаған) кимәлдәрҙе айырып күрһәтә икән, был логикалағы ҡапма-ҡаршылыҡҡа алып килә: әгәр ҙә Абсолютты философияның бер категорияһы менән дә танып белеү мөмкин түгел икән, тикше­реүсенең уның тураһында һөйләргә хоҡуғы бармы?

Тик шуныһы бар: Абсолютты логик кимәлдән алып ташлаһаҡ, философияһыҙ тороп ҡалабыҙ. Ни өсөнмө? Гносеологияла (танып белеү теорияһында) бөтә нәмә башынан аҙағына саҡлы аңлашы­лырға, бер бөтөн булып форма­лашырға тейеш.

– Хәҙерге заман философия­һының беҙҙең тормоштағы роле һәм урыны ниндәй? Халыҡ-ара корпорацияларҙың үҙ-ара аяу­һыҙ көрәше, донъя державалары араһындағы геосәйәси кө­сөргәнешлелек, бөтмәҫ кеүек күренгән пандемия шарттарында ошо фәндең киләсәген нисек күҙаллайһығыҙ?

– Ысынлап та, ХХI быуатта беҙҙең донъя ҙур үҙгәрештәргә дусар ителде, бер генә илдең көсө менән контролгә алып һәм идара итеп булмаҫлыҡ проблемаларға юлыҡты. Мәғлүмәт технология­ларының ҙур мөмкинлектәрен, аралашыуҙың яңы ысулдарын, донъя кимәлендә ҡыҙыу барған интеграция хәлдәренең ҡатмар­лылығы донъяның күп һәм төрлө яҡлы икәнен асыҡ күрһәтә. Әгәр ҙә технологик күренештәр һәм, уларҙың һөҙөмтәһе булараҡ, социаль үҫештәр бөтә донъя халҡының көнкүрешен яҡшыртыуға ҡоролмаһа, был үҫеш һуҡыр тин дә тормаясаҡ.

Хәҙерге көндә глобалләшеүгә дусар ителгән кешелек киләсәккә илткән маҡсаттарҙы мәрхәмәт­лелек һәм изгелек принциптарына таянып һайлаһа, кешелек алдында килеп тыуған мәсьәләләрҙе имен хәл итеү ысулдарын булдырһа, кешелек, йәшәйеш тормошон дөрөҫ юҫыҡҡа йүнәлтәсәк. Ә ошо юлды һайлау кешенең аңын һәм донъяға ҡарашын үҫтереү мәсьәләләре менән тығыҙ бәйләнгән.

Был осраҡта философия нимә эшләй ала? Беренсенән, ул һәр кешенең донъяға ҡарашын булдыра һәм үҙенең алдағы тормошон күҙалларға ярҙам итә. Әгәр кеше­нең донъяға ҡарашы депрессив хәлдәргә, бөлгөнлөк психология­һына, кемделер күрә алмау хәленә йәки бар нәмәне инҡар итеүгә ҡоролған икән, ундай кеше нисек инде тышҡы донъяла үҙенә һәм ғаи­лә­һенә яҡшы шарттар тыуҙыр­һын? Ундай кешенең донъяға мөнәсәбәте “үҙ-үҙе менән көрә­шеүҙән” торасаҡ, ә был хәл үҙе үк күп психологик ауырыуҙарҙы, ауырлыҡтарҙы, хәсрәттәрҙе формалаштыра. Икенсенән, философия – математика һымаҡ, логикаға һәм методологияға таянған фән. Уның иң юғары кимәлдәге принципиаль дөйөмләштереүҙәре, ҡанундары һәм төшөнсәләре бөтә гуманитар һәм тәбиғи фәндәрҙә булған белемдәрҙе бер фундаменталь идеяға бәйләп, уларҙы берҙәмләштереүгә булышлыҡ итә.

Шулай итеп, философия – методологик яҡтан иң дөйөм принцип­тарға һәм ҡанундарға таянып, тәби­ғәттең, йәмғиәттең һәм кешенең булмышын аңлата торған фән. Ул кешегә, интеллектуаль, ру­хи һәм дини белемдәрҙе үҙләштергән ыңғайы, юғары кимәлдәргә күтә­релергә ярҙам итә. Бындай кимәл – кешене уята торған юғары баҫ­ҡыстарҙың беренсеһе. Донъяны яҡ­шы яҡҡа үҙгәртеүҙе һәр кеше үҙенән башларға тейеш.