Ялғандың аяғы ҡыҫҡа булһа ла...

Һуңғы йылдарҙа донъяла һәр ваҡиғаға ҡағылышлы мәғлүмәт ағымының айышына төшөнөү ауырайҙы, сөнки араһында ялғандары ла бик күп. Ҡайһыһы дөрөҫлөккә тура килгәнен эксперттар ҙа тиҙ генә аңлата алмай. “Береһен асыҡлап өлгөрмәйһең, яңылары күбәйә”, – тиҙәр. Бигерәк тә социаль селтәрҙәге яңылыҡтарҙың байтағына ышанырға ла, ышанмаҫҡа ла белмәйһең.

Ундайҙар тиҙерәк тарала

Күптән түгел “Edelman Trust Barometer” агентлығы үҙенең сираттағы йыллыҡ отчетында ғәжәп һандар килтерҙе: һорау алыуҙа ҡатнашҡандарҙың 83 проценты интернетта маҡ­сатлы рәүештә таратылған ялған яңылыҡтарҙың дәүләт-ара ыҙ­ғыш­тарға алып килеү ихтимал­лығынан ҡурҡа икән. Был осраҡта бөтә кешенең 73 проценты тәғәйен хәбәрҙең дөрөҫ­лөккә тап киләме-юҡмы икәнлеген айыра алмауы тураһында әйткән.

Ошондай агентлыҡтар үткәр­гән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, ялған мәғлүмәт дөрөҫ хәбәргә ҡарағанда уртаса ете тапҡырға тиҙерәк тарала! Элек ышанып килгән һәм күнегелгән хәлде “баштүбән әйләндереп” аңлатыу­ҙары кешене нығыраҡ ҡыҙыҡһын­дыра икән.

Һуңғы бер-ике тиҫтә йыл эсендә мәғлүмәт таратыу тиҙлеге ныҡ артты, был иһә социаль ысынбарлыҡты боҙоп күрһәтеүгә алып килә, ти эксперттар. Мәғлүмәттән файҙаланыусылар төрлө яҡтан ағылған яңылыҡтар “бутҡаһы”нан ялҡа, арый һәм, белгестәр әйткәнсә, “хроник мәғлүмәт токсикозы” барлыҡҡа килә.

Дезинформация яңы күренеш түгел. Уға ҡаршы көрәш элек-электән алып барыла, әммә һанлы технологияларҙың үҫеше быға хәтлем булған көрәш ысулдарын юҡҡа сығара бара. Әлбиттә, был йүнәлештәге ынтылыштар туҡталмай. Германияла 2017 йылда социаль селтәрҙә дөйөм нәфрәт таратыуға ҡаршы йүнәлтелгән закон, мәҫәлән, интернет ҡулланыусыларға ниндәй ҙә булһа сайттағы хәбәргә ҡарата ялыу биреү мөмкинлеген тыуҙыра. Унда шулай уҡ йөкмәткеһендә күрәләтә ялған хеҙмәтләндереү тураһында һүҙ барған реклама тексы урынлаштырыусыларға яза ла ҡаралған икән.

Был ҡанунда шулай уҡ янау, мыҫҡыллау, дәүләтте кәмһетеү, дингә ҡаршы йүнәлтелгән һәм башҡа насар хәбәрҙәр өсөн Германияның Енәйәт кодексында ҡаралған егерменән ашыу статья буйынса яуаплылыҡ тәғәйен­ләнгән. Бындай осраҡтарҙа социаль селтәр хужалары ғына түгел, ә мессенджерҙар ҙа яуап бирергә тейеш икән. Һөҙөмтәлә, Facebook күптән түгел хәбәр иткәнсә, законһыҙ контентҡа ҡарата ҡырҡа күбәйгән ялыуҙар менән эш итеү өсөн хоҡуҡ һаҡлау органдарына бер нисә йөҙ хеҙмәткәрҙе ялларға тура килгән. Улар, тәбиғи, эшенең һөҙөмтәһен дә күрһәтергә ынтыла. Мәҫәлән, яңыраҡ Titanic сатирик сай­тының аккаунтын япҡандар. Бөтә был һәм башҡа бөгөнгө саралар ташҡын булып ағылған мәғлү­мәтте дөрөҫлөккә тап килеү, килмәү күҙлегенән көйләй алырмы – уныһын ваҡыт күрһәтер.

Штраф ҙур

Рәсәй Федерацияһының 2019 йылдың 18 мартында ҡабул ителгән “Мәғлүмәт, мәғлүмәт технологиялары һәм мәғлүмәтте һаҡлау тураһында”ғы Федераль закондың 15.3-сө статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһын­да”ғы 31-се Федераль законы селтәр баҫмаһы булған ресурста дөрөҫлөккә тап килмәгән мәғлү­мәт табылыуы айҡанлы уны йоҙаҡлауҙың махсус проце­дураһын билдәләгән. Рәсәйҙең Генераль прокуроры йәки уның урынбаҫары “Роскомнадзор”ға теге йәки был селтәр баҫмаһына ялған мәғлүмәтте алып ташлау хаҡында талап ебәрергә хоҡуҡлы.

Әгәр ҙә селтәр баҫмаһы редакцияһы ошо күрһәтелгән мәғлүмәтте кисекмәҫтән алып ташламай икән, “Роскомнадзор” элемтә операторҙарына әлеге селтәр баҫмаһының интернет­тағы эшмәкәрлеген тыйыу  тураһында талап ҡуя. Әммә шуныһы бар: был ялған тип табылған мәғлүмәт яңылыҡтар агрегаторы булған ресурстан алынған икән, уға һылтанма яһаған башҡа сайт­тарға яза бирелә алмай.

Яуаплылыҡ кимәле ярайһы уҡ юғары: Рәсәйҙең Административ хоҡуҡ боҙоуҙар хаҡында кодек­сының 13.15-се статьяһы дөрөҫ­лөккә тап килмәгән мәғлүмәт таратҡан өсөн граждандарға – 400 мең һумға саҡлы, вазифалы кеше­ләргә – 600 мең һумдан алып 900 мең һумға тиклем, ойош­маларға бер миллион һумдан алып 1,5 миллион һумға саҡлы штраф һалыуҙы күҙ уңында тота.   Күрәләтә ялған хәбәр таратҡан ҡайһы бер сығанаҡтарҙың Рәсәйҙән ситтә урынлашыуы ла хәҙер һис сер түгел. Бындай осраҡта әлеге хәл өсөн граждандарға – 6,153 мең АҠШ доллары, вазифалы кешеләргә ҡарата 13,8 мең АҠШ доллары, ойошмаларға 23 мең АҠШ доллары күләмендә штраф һалына.

Фейк-яңылыҡтарға ҡаршы йүнәлтелгән законды ғәмәлгә индереү зарурлығы шуның менән аңлатыла: социаль яҡтан әһә­миәтле темаларға ҡағылышлы дезинформация тотош бер комп­лекс – финанс-иҡтисади һәм социаль-сәйәси өлкәләрҙән алып кешенең сәләмәтлегенә һәм ғүмеренә  саҡлы – хәүеф тыуҙы­рырға мөмкин. Хәлдең даими үҙгәреп тороуын иҫәпкә алып, был ҡанунды тормошта ҡулланыу тәжрибәһенә ҡарап камиллаштыра барыу күҙаллана. Рәсәйҙең Йәмәғәт палатаһы ағзаһы, Бала­ларға ярҙам буйынса милли үҙәк директоры Екатерина Мизулина белдереүенсә, илдең сит ил агенттарына ҡағылышлы ҡану­ниәтен камиллаштырыу фейк­тарға ҡаршы көрәштә мөһим аҙым була ала. Ә “Федераль яңылыҡтар хеҙмәте” хәбәр ите­үенсә, ошо йүнәлештәге ҡану­ниәтте комплекслы реформалау һөҙөмтәһендә айырым кешеләр һәм киң мәғлүмәт саралары таратҡан имеш-мимеш хәбәрҙәр 40 процентҡа кәмегән.

Уйҙырмалар, уйҙырмалар...

Һәр төрлө уйҙырмалар “рейтинг”ында беренсе урынға коронавирус инфекцияһы тураһын­дағы ялған мәғлүмәтте ҡуйырға мөмкиндер, моғайын. Айырыуса 2020 йыл ундай хәбәрҙәргә бай булды. “Халыҡ-ара фактче­керҙар ассоциацияһы” (факттар­ҙың дөрөҫлөгөн тикшереүселәр) донъяның 40 телендә коронавирус тураһындағы туғыҙ меңдән ашыу фейкты фашлауы тура­һында белдерҙе.

Был ялған мәғлүмәт буйынса топ-10 түбәндәгеләрҙән ғибәрәт: 1) вертолеттарҙан коронавирус­тан дизенфикциялау препараттары һибелә. Уларҙы, йәнәһе, һынап ҡарау өсөн үткәрәләр, хатта был ҡалаларҙың һәм ҡаса­баларҙың исемлеге лә бирелә. Коронавирусты контролдә тотоу һәм мониторинг алып барыу буйынса оператив штаб уйҙырманы бер нисә тапҡыр кире ҡаҡһа ла, хәбәр таралыуын дауам итте; 2) вакцина яһағанда кешегә чип ҡуйыла. Йәнәһе, “Microsoft”ҡа нигеҙ һалған Билл Гейтс ошо чип ярҙамында бөтә кешелекте контролдә тоторға йыйына; 3) күренекле Рәсәй педиатры һәм хирургы Леонид Рошаль коронавирусты һарымһаҡ менән дауа­ларға кәңәш итә. Кисектергеһеҙ ярҙам һәм балалар хирургияһы институты директоры үҙе ошо “мәғлүмәт”те бер нисә тапҡыр кире ҡағыуға ҡарамаҫтан, был хәбәр интернет буйынса ҙур тиҙлектә таралыуын дауам итте; 4) коронавирус араҡынан ҡурҡа. Италия медицинаһында, йәнәһе, 20 йыл эшләгән табиптың үҙен араҡы менән дауалауы һәм иҫ киткес шәп һөҙөмтәгә ирешеүе тураһындағы видеороликты күптәр ҡыуанып ҡаршы алды. Бының кире эҙемтәһе тураһында уларҙың уйларға ла теләмә­гәнендә шик юҡ; 5) кеше талаусылар наркотик һөртөлгән битлек тарата. Йәнәһе, йортҡа уҡ килеп бушлай битлек таратыусыларға ышанмағыҙ, улар, һеҙҙе йоҡла­тып, фатирҙы талаясаҡ; 6) 5G вышкалары кешенең иммунитетын көсһөҙләндерә һәм халыҡ күпләп коронавирус менән сирләй башлаясаҡ; 7) тест үткәреү һыл­тауы менән махсус рәүештә коронавирус йоҡторалар; 8) Рәсәй­ҙә хәрби режим индереләсәк;      9) серәкәйҙәр коронавирус тарата. Табиптар был хәбәрҙе кире ҡаға; 10) һау кеше һәм сирле битлекте төрлөсә кейергә тейеш...

Алдаҡсы алдай-алдай оҫтара

Дөйөм алғанда, ялған мәғлү­мәт таратыусылар ике төркөмгә бүленә. Беренсеһе – интернет­тағы шәхси аккаунтына мөмкин тиклем күберәк яҙылыу­сылар һанын йәлеп итергә ынтылыусылар. Бының өсөн улар теләһә ниндәй уйҙырманы урынлаш­тырырға әҙер. Икенсе төркөмдә – аңлы рәүештә йәм­ғиәттә ығы-зығы һәм властарға ҡарата ышанмаусанлыҡ тыуҙы­рырға маташыусылар.

“Федераль  яңылыҡтар хеҙмә­те” раҫлауынса, быйыл ялған мәғлүмәт таратыу күләме, был­тырғы осор менән сағыштыр­ғанда, ике тапҡырға күберәк буласаҡ. Сәбәбе – Рәсәй Дәүләт Думаһына сентябрҙә үткәреләсәк һайлауҙар. Губернатор һайлау үткәрелгән төбәктәрҙә һәр төрлө фальсификаторҙарҙың әүҙемлә­шеүе күҙәтелде лә инде.

“Эксперттар быйыл профессиональ төркөмдәрҙең бөтә Рәсәй буйынса фейктар таратыу механизмы булдырыу тураһында һөйләшеп килешә башлауын хәбәр итте”, – ти Елена Мизулина. Ә “Федераль  яңылыҡтар хеҙ­мәте” провокаторҙарҙың тото­роҡло аккаунттар һәм пабликтар селтәре төҙөүе тураһында яҙа, был өҫтөнлөктө улар киләсәктә лә файҙаланыр һәм әүҙем­ләштерә барыр, тип көтәләр. Тимәк, барыбыҙға ла уяу булырға кәрәк, теләһә ниндәй шикле хәбәрҙе таратырға, уларға ышанырға ашыҡмағыҙ.

- Рәшит КӘЛИМУЛЛИН.