Ғәҙеллек һәм изгелек яугире

Әлмисаҡтан донъябыҙҙың ҡоролошо – яҡшылыҡ менән яманлыҡтың мәңгелек көрәше. Әҙәм балаһы өсөн, хатта ваҡыт-ваҡыт яуызлыҡ өҫкә ҡалҡҡан хәлдә лә, яҡтылыҡтың барыбер еңәсәгенә ышаныу мөһим. Был ышаныс һулар һауа кеүек кәрәк, сөнки уның юғалыуы рухыбыҙҙы һүндереүгә тиң.

Бөтә ғүмерен ғәҙеллекте фиҙакәр яҡлауға арнаған арҙаҡлы уҙаман – Рәсәйҙең почетлы прокуратура хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы Лермонт Зөлҡәрнәй улы Насиров хаҡындағы яҙма күңелдәрҙә ошо мөҡәддәс инанысты нығытыр, тип уйлайбыҙ.

Ғаиләнең терәге

Халҡыбыҙҙың данлы Мең ырыуы улы ул. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килеп, бәләкәйҙән шәфҡәтһеҙ һынауҙар менән сыныҡҡан быуындан.

– Атайым Зөлҡәрнәй Миңхәбир улы һу­ғыштан ҡаты яраланып ҡайтты. Ул ваҡытта беҙ Дәүләкән районының Горчаки ауылында йәшәй инек, – тип иҫенә төшөрә аҡһаҡал ауыр йылдарҙы. – “Балам, тор, атайың ме­нән хушлашып ҡал”, – тип уятты мине нәнә­йем бер иртәлә. Улар ҡартатайым менән күрше ауылдан иртүк килеп еткән. Атайым һикелә йоҡлап ҡына ятҡан кеүек. Башынан оҙаҡ итеп һыпырып торғаным хәтерҙә...

Атайымды ерләгәндән һуң, беҙ уның тыуған еренә – Әлшәй райо­нының Ташлы ауылына күсендек. Ауыр заманда бергә йәшәү еңел булыр тип, беҙҙе ҡартатайым менән нәнәйем алып ҡайтып китте. Ни арба, ни сана түгел, аяҡ аҫты быстырҙап ятҡан апрель ине...

Халыҡ колхозда хеҙмәт хаҡы күрмәйенсә, “таяҡ”ҡа эшләгән, аслы-туҡлы көн иткән үтә ауыр дәүер. Лермонт бәләкәйҙән әсәһе­нең, ҡустыһының, һеңлеһенең терәге була, крәҫтиән хеҙмәтенең бөтә ауырлығын татып буй еткерә.

“Әсәйем Зәбирә Вилдан ҡыҙы абруйлы уҡытыусы булды. Ғаи­ләбеҙҙә ғилем бөтә бай­лыҡтарҙан өҫтөн һаналды”, – тип һөйләй Лермонт Зөлҡәрнәй улы. Белем алыу теләге иҫ китмәле көслө булған үҫмер, күрше Шахта ауылында етенсене тамамлағас, уҡыуын район үҙәге Раевкалағы 1-се башҡорт мәк­тәбендә дауам итә. Эшләп сыныҡҡан ауыл егете артабан өс йыл Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп, саҡматаштай нығынып ҡайта.

Ул заманда белемгә ынтылған күп йәш­тәр­гә көндөҙ эшләп, кисен уҡып һөнәр алырға тура килә. Лермонт Насиров та шулай итә: биш йыл дауамында Өфө нефть эш­кәр­теү заводы слесары кистәрен Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетына лекцияларға йүгерә.

Уҡыу йортон уңышлы тамамла­ған йәш бел­гесте Саҡмағош райо­ны прокуратура­һына тәфтишсе итеп ебәрәләр. “Был вазифа­ла туплаған ҡиммәтле тәжрибә ғүмер буйы һөнәри таяныс булды”, – тип әйтәсәк ул һуңы­нан. Төплө белеме, донъяға тәрән ҡа­рашы, иҫ киткес хеҙмәт һөйөүсәнлеге менән егет тиҙ арала абруй яулай.

1975 йылда Насировты Советтар Союзы­ның йөҙҙән ашыу иң яҡшы тәфтишсеһенән торған бригада менән Үзбәкстанға, ришүәт­селеккә бәйле үтә ҡатмарлы енәйәт эштәрен тикше­рергә ебәрәләр. “Бер йыл эсендә бөтә Үзбәкстанды урап сыҡтыҡ. Ябай халыҡ көнитмеше менән юғары даирәләге ришүәтсе етәксе­ләр тормошо араһындағы айырма ер менән күк кеүек ине”, –тип  иҫенә төшөрәсәк һуңынан Лермонт Зөлҡәрнәй улы. Ул “Үзбәк ССР-ында айырыуса ҡурҡыныс енәйәт­тәрҙе тикшергәндә хеҙмәт бурысын өлгөлө башҡарыуы өсөн” СССР Генераль прокура­тураһының Рәхмәт хатына лайыҡ була.

Ул биргән һабаҡтар

...1977 йылдың февралендә Лермонт Насиров Ейәнсура районы прокуроры булып эш башлай. Тап ошо хозур тәбиғәтле төбәктә уҙған 10 йыл унда иң сағыу, йылы хәти­рәләр ҡалдырасаҡ, ә үҙе ғәжәйеп яҡты күңелле ейәнсуралар өсөн бер туғандай яҡын кешегә әйлә­нәсәк. Өфөгә күсеп киткәс иһә, Ейәнсура өләсәйҙәре, Насировты эҙләп табып, байтаҡ ваҡыт кәңәш һорап килеп йөрөйәсәк, уларҙың күбеһенә дауаханаларға ла ятырға ярҙам итәсәк әле ул.

Лермонт Зөлҡәрнәй улы халыҡ­тың ошо тиклем оло һөйөүен яу­лауға нисек өлгәшкән һуң? Бының серен Насировтың уҡыусыла­рының береһе, хеҙмәт юлын Ейәнсура прокуратураһында башлаған Фә­нил Әүхәҙи улы Әҡсәнов аса. “Ҡустым, прокуратура тупһаһы аша атлап үткән һәр кемде, ҡабул итеү көнөндә килгәнме ул, юҡмы, илтифат менән тыңла, закон нигеҙендә ярҙам итәсә­геңде аңлат. Бәлки, ул ошо ишекте ҡыйыр-ҡыймаҫ тәүге тапҡыр асҡандыр, бәлки, һуңғы өмөт менән килгәндер. Әҙәмсә ҡабул итмәү уның ғәҙеллеккә, закондарға ышанысын ғүмерлеккә селпәрәмә килтереүе бар”, – Лермонт Зөлҡәрнәй улының был һүҙҙәре бөгөн дә ҡолаҡта яңғырап торған кеүек”, – тип иҫтәлектәре менән уртаҡлашты ул.

Совхоздар гөрләп эшләгән, мал күпләп үрсетелгән ваҡыт. Көндәр­ҙән-бер көндә райондағы ҙур хужалыҡтарҙың бере­һенән быҙау ҡараусылар мөрәжә­ғәт итә. Баш баҫып эш­ләр­гә күнеккән ауыл ҡа­тындары сабыр­лыҡтары бөткәнгә, сараһыҙлыҡтан килә. Баҙнатһыҙ ғына үҙ зарын һөйләп бирәләр: “Быҙауҙарҙы бала һымаҡ ҡараһаҡ та, үлеү осраҡтары бар, ә зыянды хеҙмәт хаҡынан тотоп ҡалалар. Хәләл аҡсабыҙҙың яртыһы ла ҡулға инмәй”. Лермонт Зөлҡәрнәй улы иртәгәһенә үк ауыл хужалығы ида­ралығы етәксеһен, совхоз директорын, райондың баш ветеринария табибын саҡыртып ала. Закон­һыҙлыҡҡа кәртә ҡуйыу, быҙау ҡараусыларҙың ошоғаса тотолоп килгән аҡсаларын кире ҡайтартыу өсөн бер етди әңгәмә етә. Һәм ул һөй­ләшеү етәкселәрҙе хеҙмәт кешеһен ҡыйырһытыуҙан ғүмерлек­кә ваз кистерәсәк һабаҡ була.

“Башҡа барыр еребеҙ юҡ”, – ти күҙ төбәп мөрәжәғәт итеүселәр. Колхозда ҡыҙыу эш ваҡытында механизмда имгәнеп, бер ярҙамһыҙ ҡалған ирҙең ғаиләһе лә шулай тип килә. Һаулығы ҡаҡшағас, ҡә­ҙе­ре киткән крәҫтиәндең хоҡуҡта­рын Ейәнсура прокура­тураһы яҡ­лап сыға. Производствола хәүеф­һеҙлек шарттары тыуҙырырға тейеш булып, быны эшләмәгән кешеләр яуап тота, сәләмәтлегенә зыян килгән уҙаманға дауаланыу өсөн аҡса бүленә.

– Дәүләт һәм йәмғиәт мәнфә­ғәте, кеше хоҡуҡтары тип янған етәксебеҙ беҙҙең өсөн бөтә яҡлап өлгө булды. Мин һәр ваҡыт унда кешелеклелек, выждан, юғары профессионализм, талапсанлыҡ кеүек сифаттарҙың ғәжәйеп матур булып үрелеүенә һоҡландым. Атайҙарса ҡайғыр­тып, көнитмеше­беҙҙе көйлә­үен, йәшәү, эшләү өсөн уңайлы шарт­тар тыуҙы­рыуын һис онотор­лоҡ түгел. Мәҫәлән, Ейәнсураға йәш белгес булараҡ килеп төшө­үемә фатир әҙерләп ҡуйғайны. Бәпесебеҙ тыуғас, хатта торлаҡ-коммуналь хужалыҡтан һыу йылыт­ҡыс яйланма килтереүҙәрен хәстәр­ләне. “Мөһим хәл-ваҡиғаларҙы закон бизмәне аша баһалаған һөнәр эйәһен көндәлек тормош хәстәре йонсота икән, хеҙмәтенең файҙаһы самалы”, тигән фекерҙә ине етәк­сем, – тип хәтерләй Фәнил Әүхәҙи улы.

Саҡ ҡына алғараҡ китеп, шуны әйтәйек: Ейәнсурала тәжрибә туп­лап ҡанат нығытҡан Фәнил Әҡсәнов оҙаҡ йылдар Учалы район-ара, Неф­текама ҡала­һы, баш ҡалабыҙ­ҙың Киров районы прокуроры булып эшләп, отставкаға сыға. “Коллективты татыу ғаилә итеп туплау йәһәтенән дә, закон­дарҙың үтәле­шен күҙәтеү өсөн хакимиәт, суд, милиция органдары, ведомство-ара комиссия менән эшлекле мөнә­сәбәттәр булдырыу буйынса ла Лермонт Зөлҡәрнәй улынан алған һабаҡтарға таяндым. Һәм, тап ул өйрәткәнсә, һәр ваҡыт намыҫ-выждан юлдашым булды”, – ти Баш­ҡортостандың атҡаҙанған юрисы.

“Беҙҙе талантлы шәхес итеп күрҙе”

Ейәнсурала ғына түгел, Мәләүез районы, Өфө ҡалаһы прокуратураларында ла Насировтың ҡабат­лан­маҫ һөнәри мәктәбен үткән хоҡуҡ белгестәре был һүҙҙәргә ихлас ҡушылыр, моғайын. Лермонт Зөлҡәрнәй улының шәкерттәре хәҙер инде олпат йәшкә еткән, үҙ өлкәләрендә лайыҡлы абруйға өлгәшкән. Башҡортостандың ат­ҡаҙанған юрисы, юстиция полковнигы Елена Ғариф ҡыҙы Фәтхет­динова баш ҡалабыҙ прокурату­раһында Лермонт Зөлҡәрнәй улы етәксе­легендә эшләгән йылдарын бына нисек итеп хәтерләй:

– Уның һымаҡ иҫ киткес кешелекле берәүҙе лә белмәйем. Һәр кемебеҙҙе ул егәрле, талантлы шә­хес итеп күрҙе һәм беҙ, үҙ сира­тыбыҙҙа, уның өмөттәрен аҡлау өсөн бар көсөбөҙҙө һала торғай­ныҡ. Иҡтисади, сәнәғәт үҙәге булған Өфөбөҙҙә законлылыҡ күҙәтелһен өсөн яуаплы прокурорҙан ни тиклем профессионаллек, рух ныҡлығы, фекерләү киңлеге талап ителгәнен әйтеп тороу ҙа кәрәкмәй. Мегаполиста айырыуса хәтәр һәм ҡатмарлы енәйәт эштәренең бихисап булыуын һөйләү шулай уҡ артыҡ булыр. Улар буйынса Юғары судҡа ебәрелгән ғәйепләү һығым­таларының кире ҡайтарыл­мауы иһә – һәр эштең тәрән, киң яҡлы һәм тәфсирләп өйрәнелеүенә дәлил. Бәләкәй генә хатаның тотош яҙмыштарҙы ҡыйратырға ихтимал­лығын бер ҡасан да иҫтән сығар­маныҡ. Ҙур предприятиелар коллективтарында эшселәрҙең хеҙмәт хоҡуҡтарын яҡлауға, социаль йүнәлешле мәғариф ойошмаларында балалар мәнфәғәтен бо­ҙоуҙарға юл ҡуймауға бигерәк тә етди иғтибар бирелде. Лермонт Зөлҡәрнәй улының эҙмә-эҙлекле, төплө эш стиле, асылды күрә белеү оҫталығы беҙгә лә күсте. Һәм уның шул саҡтарҙағы һөнәри һиҙем­ләүенә әле булһа таң ҡалам.

...Быйыл йәй 80 йәшен тултыр­ған Лермонт Зөлҡәрнәй улы аҡ­ҡошло күлдәре, көмөш шишмәләре, Килен ташы кеүек мөғжизәле ҡо­мартҡылары менән дан тотҡан тыуған ауылында йәшәй. Йәннәттәй баҡсалар үҫтереп, унда бал ҡорт­тары үрсетә. Борон-борондан ата-бабалары төйәге булған Ташлыға ҡайтыуына быйыл теүәл егерме йыл. “Ер йөҙөндәге иң матур ер ул минең өсөн. Ошонда, ожмах һымаҡ урында, донъялағы иң гүзәл ҡатын – йәшләй ҡауышҡан Люциәм менән алтын көҙҙәрҙе ҡаршылауыма бәхетлемен”, – ти аҡһаҡал.

Йәш сағында бөтә тирә-яҡта сибәрҙәрҙең- сибәре булған Люциә апайҙан бөгөн дә йәнде имләр йылы нур бөркөлә. “Мәктәпте бөт­кәс, апайығыҙ бер аҙ ауыл кибе­тендә эшләне, ағас артынан урман яҡтарына Ташлы аша йөрөгән Дим башҡорттары уны бер күреп һоҡ­ланыу өсөн генә лә кибеткә махсус туҡтала торғайны”, – ти, йылмайып, Лермонт Зөлҡәрнәй улы.

Люциә ханым да, уның кеүек үк, көндөҙ эшләп, кисен уҡып, Өфөлә Совет сауҙаһы институтын тамамлай, ғүмере буйы иҡтиса­дсы була. Был күркәм пар ике ҡыҙға ғүмер биргән. Гөлнара менән Гөлназ атай юлынан киткән – икеһе лә юрист. Гөлнараның улы Ринат БДУ-ның Хоҡуҡ институтын ҡыҙыл дипломға тамамлаған, Гөлназдың улы Нариман иһә әлеге көндә Мәскәүҙә хоҡуҡ белгесе һөнәренә уҡып йөрөй.

Йәйҙең хозур көндәрендә шат­лыҡ өҫтөнә йәнә бер шатлыҡ өҫ­тәлгән: законлылыҡты нығытыуҙағы оҙайлы фиҙакәр хеҙмәте һәм 80 йәше тулыу уңайынан Лермонт Зөлҡәрнәй улы ҙур дәүләт бүләге – Ягужинский исемен­дәге миҙалға лайыҡ булды. Был награда айырыуса ҙур ҡаҙаныштар күрһәткән про­куратура хеҙмәткәрҙәренә бирелә.

Изгелек һәм ғәҙеллек яугире булған остазыбыҙҙы ошо һөйөнөс­лө ваҡиға менән ҡотлайбыҙ һәм тап уның шәкерте булыуы­быҙҙы оло бәхет итеп күрәбеҙ.

- Бер төркөм уҡыусылары.