Боронғолар шөғөлөнә тоғролар

Ҡайһы саҡта тынғылыҡ бирмәгән һөнәремә рәхмәт тә әйтеп ҡуям: ҡайҙа ғына илтмәй ҙә, ниндәй генә һоҡланғыс кешеләр менән осраштырмай?! Ә инде улар янына оҫта ҡуллы һөнәрмәндәрҙе лә өҫтәгәндә...

Һөнәргә атай-олатайынан өйрәнгән

Баймаҡ районында үткән “Баш­ҡорт аты” фестивалендә ата-бабаларҙың шөғөлөнә тоғро ҡалып, элекке һөнәр­ҙәрҙе үҙ итеп ат егер өсөн кәрәк-яраҡ әҙерләү менән шөғөлләнгән оҫталарҙы осра­тырға тура килде. Йүгәндә­ре­нән әле дегет еҫе лә кибеп бөтмәгән, ышлыя-ҡамыттары ялтырап торған, ыңғыр­саҡ, эйәр, нуҡта, дилбегә, ҡамсы, сыбыртҡы эшләгән оҫталар, сана, кашауай, тарантас яһау­сылар, дуға бөгөүселәр, даға һуғыусылар менән яҡындан танышыу бәхете тейҙе.

Бындай оҫталар Баймаҡ районында байтаҡ булып сыҡты. Шуларҙың береһе Рәмил Әлмө­хәмәтов – Икенсе Этҡол ауылынан. Йылҡысы­лыҡ менән күптән шөғөл­ләнә, маһир һунарсы ла. Конкурсҡа ул ат сбруйҙары, үҙе эшләгән һунар, тарантас, кашауай саналары алып килгән.

– Сананың табанына йүкә ағасын файҙаланам. Һунар са­наһын ҡыш көнө һунарға ҡулланам. Ат көткәс, көндәлек хужалыҡта башҡа саналар ҡулланыла. Шулай уҡ ат егер өсөн кәрәк-яраҡты ла үҙем эшләйем. Уларҙы ҡасандыр олатай-атайымдан өйрәнеп ҡал­һам, бөгөн был шөғөлөмдө улдарыма өйрәтәм. Ейәнем Мирйән дә ярҙамлаша, ат йәнле ул, – ти Рәмил Оморҙаҡ улы.

Мерәҫ ауылынан Зәбир Рәхмә­туллин бик үҙенсәлекле ҡамсы эшләгән. Уның һабы – илектең тояғынан, тиреһен эшкәртеп ҡул­ланған. Шулай уҡ сыбыртҡы, йүгән, эйәр эшләү буйынса ла оҫтаның тәжрибәһе етерлек.

Сергетыш эшләү оҫталары

Билдәле булыуынса, баш­ҡорт­тар үҙҙәренең тоғро дуҫы булған атты, ат өҫтөндәге эйәр­­ҙе, йүгәнде, уҡ-һаҙаҡта­рын биҙәүгә лә ҙур иғтибар бир­гән. Шуға күрә фес­тивалдә сергетыш оҫталары­ның да ҡатнашыуы ғәҙәти хәл булды.

Сергетыш – аттың эйәре аҫтына һалына торған әйбер йәки үңдек өҫтөнән эйәр аҫ­тына һалына торған тышлы кейеҙ. Кейеҙҙе ҡаплар өсөн төр­лө төҫтәге йөн ептән ту­ҡыл­ған буй һыҙыҡлы балаҫ та ҡулланыл­ған. Һуңғы йыл­дарҙа ағинәйҙәр тарафынан һәр райондың үҙенә хас бул­ған өлгөләр тергеҙелеп, уға заманса биҙәктәр өҫтәлә барыуы ҡыуандыра. Был юлы ла сергетыш эшләп, уларҙы күргәҙмәгә алып килеүселәр күп ине. Бөрйән, Әбйә­лил, Бай­маҡ районы, Сибай ҡала­һынан килгән оҫталарҙың береһе­нән-береһе матур япмалары бары­һын да һоҡлан­дырҙы.

Әйткәндәй, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр өсөн сергетыштар айырым була икән. Был айырманы аңлатып, Бөрйән райо­нының “Кәрәҙ” клубы етәксеһе Рәшиҙә Ғиззәтуллина оҫталыҡ дәресе бирҙе. Тап улар “Баш­ҡорт аты” фестивалендә йыл­ҡы малы өсөн сергетыш яһа­ған оҫталар араһында үткән ярышта беренсе урынды яуланы.

Баймаҡ районынан “Хазина” төркөмө етәксеһе Рәзинә Ҡотлоғу­жина әйтеүенсә, кон­курс­ҡа улар етди әҙерләнгән. Төркөмдөң 15 ағзаһы ла төрлө биҙәктәр һалып сергетыш әҙерләгән, күмәкләшеп “Баш­ҡорт аты”на ат һүрәте төшө­рөл­гән кейеҙ ҙә баҫып өлгөр­гәндәр.

Әбйәлил районының Ташбулат ауылынан Хафиза Баязитова быуындан-быуынға тапшырыла кил­гән, бер быуаттан ашыу тарихы булған сергетыш алып килгән. Ҡәҙер­ле ҡомартҡыны өләсәһе Хазина әсәһе Файзаға тапшыр­ған, хәҙер ул – Хафиза Баязи­тованың иң ҡәҙерләп һаҡла­ған әйбере.

– Ысынлап та, был ҡомарт­ҡы бик ҡәҙерле һәм тарихи. Белеүе­геҙсә, элек ҡатын-ҡыҙ атта һыбай йөрөгәндә эйәр ҡулланмаған, ә бына ошо сергетыштарҙы һалып ултырыр булған. Шуға күрә уны һәр кем, йомшаҡ һәм уңайлы булһын өсөн, йөндө иләп, кейеҙ һуғып эшләгән. Бына, ҡарағыҙ әле, – ти ул, – был сергетыштың өҫтө бәрхәт менән уратылған, тамбурлы сигеү ҙә һалынған, йөндән матур суҡтар эшләнгән. Ҡа­ра­ған һайын шул тиклем оҫталыҡ менән яһалған өлгөгә һоҡланам. Боронғолар ысынлап һәр әйберҙе зауыҡ менән яһай белгән, сифаты хаҡында һүҙ ҙә юҡ, – ти Хафиза ханым.

Күп оҫталарҙың сергетыштары заманса биҙәктәр һәм билдәләр һалынып, үҙ ырыу тамғаларын сигеп эшләнгән. Заман үтеү менән боронғо әйберҙәр, ата-бабалары­быҙ­ҙың шөғөлдәре онотола, юғала бара тип уйлаусылар тәрән яңылыша. Бөгөн, киреһенсә, ата-бабаларҙың, инәй-өләсәйҙәребеҙ­ҙең кәсептәренә йөҙ борабыҙ, уларҙы өйрәнеп, заманға яраҡлаш­тырып эшләгән оҫталар ҙа күбәйә бара, был, әлбиттә, ҡыуандыра.

Әйткәндәй, республика Башлы­ғы “Башҡорт аты” фестивалендә художество кәсепселәр оҫтаха­нала­рында булып, уларҙың эштәре менән яҡындан танышҡандан һуң, халыҡ һөнәрселәренә дәүләт ярҙамы, төрлө гранттар биреү мөмкинлеген өйрәнергә ҡушты. Тимәк, ки­ләсәктә дәүләт ярҙамы ла күрһәтел­һә, халҡыбыҙҙың онотола барған шөғөлдәренең дәррәү тергеҙелере­нә ышаныс ҙур.

- Кәримә УСМАНОВА

Баймаҡ районы