Ауылдың биҙәге лә, терәге лә – улар

VII Бөтә Рәсәй ”Йыл ғаиләһе” конкурсының ойоштороу комитеты еңеүселәрҙе билдәләне. Төбәк конкурстарында еңеп сыҡҡан 353 ғаилә араһынан биш номинация буйынса федераль этап еңеүселәре билдәләнде. “Күп балалы ғаилә”, “Йәш ғаилә”, “Ауыл ғаиләһе”, “Традицияларҙы һаҡлаусы ғаилә” номинацияларында ҙур уңышҡа өлгәшкән еңеүселәрҙе ысын күңелдән ҡотлап, ижади уңыштар теләнек.

“Конкурс ғаиләләр, ата-әсәләр бер­ләшмәһен тупланы. Ул хәҙер төбәктәр­ҙең социаль эшендә әүҙем ҡатнашҡан, үҙ өлгөләрендә ғаилә ҡиммәттәрен һаҡлауға һәм үҫтереүгә ярҙам иткән кешеләрҙең ойошмаһына әүерелде, тиһәң дә була. Еңеүселәр Әсә көнөндә – 27 ноябрҙә бүләкләнәсәк”, – тип бел­дерҙе Рәсәй хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры Антон Котяков.

Шуныһы ҡыуаныслы, “Ауыл ғаилә­һе” номинацияһында Тәтешле райо­ны­ның Кәлтәү ауылынан Мәккиә менән Муллахан Мулләхмәтовтар ғаиләһе еңеү яуланы. Архив материалдарын ҡулла­нып, ауылдаштары, аҡһаҡал­да­ры менән әңгәмәләшеп, үҙ ауыл­да­ры­ның шәжәрә­һен өйрәнгән һәм тө­ҙө­гән, халыҡ тарихын һаҡлауға бөтә булмышын, көсөн һәм ваҡытын һалған ғаиләнең берҙәм­ле­генә һоҡланмау мөмкин түгел! 73 йәш­лек Муллахан Мулләхмәт улы үҙҙә­ренең был шөғөлгә нисек тотоноп китеүен һөйләне. 1993 йылда хәләл ефете менән сәй эсеп ултырғанда­рын­да, яҡын кешелә­рен иҫкә төшөрөп, юҡ­һынып, үҙҙәренә кемдең нисек туған булыуын асыҡлар­ға тырышҡандан һуң, уларҙа туғанда­рының яҙмышын, нәҫел тамырҙарын өйрәнеү теләге уяна. Шул ваҡыттан алып ғаиләлә тынғылыҡ бөтә: Өфө архивтарында эҙләнеү, район би­лә­мәһендә йәшәгән ололар менән һөй­ләшеү, ғалимдарҙың яҙмалары менән танышыу башлана. Шулай итеп, Кәлтәү ауылының Табын ырыуы шәжәрәһе (сүмес нәҫеле) барлыҡҡа килә. Муллахан ағай – ауылда “Сәрбиямал” мә­сетен төҙөүҙә, “Наурыз” фольклор ансам­бленә “халыҡ фольклор ансамбле” исемен яулауҙа, ауыл тормошон йән­лерәк, йөкмәткелерәк итеүҙә янып йәшәгән уҙаман. Республика һәм Рәсәй кимәлендәге бихисап Почет грамоталары Мәккиә менән Муллахан Мулләх­мәтовтарҙың данлыҡлы хеҙмәт юлын асыҡ күрһәтә. Шуныһы ҡыҙыҡ, хеҙмәт ветерандары оло йорттары эргәһен­дәге бәләкәй өйҙә тарих һәм тирә-яҡты өйрәнеү музейы асҡан. Муллахан ағай ҡартатаһының 1821 йылғы еҙ самауырын, атаһының Бөйөк Ватан һуғышы яланынан алып ҡайтҡан котелогын һәм фляжкаһын әле лә ҡәҙерләп һаҡлай.

“Мин биш заттан Кәлтәү ауылы бар­лыҡҡа килеүен архив документтарынан, ололарҙың һөйләүҙәренән асыҡ­ла­ным. Тыуған яҡтың тарихын, нәҫел-нәсә­бең­де өйрәнеү теләге шул тиклем көслө ине, һәр мәғлүмәтте бөртөкләп, өйҙән-өйгә, ауылдан-ауылға йөрөп тигәндәй йый­ҙым. Ике тапҡыр Өфөгә барып, ар­хив­тарға инергә рөхсәт алып, халыҡты иҫәпкә алыу, “Рәүиз мәғлүмәт­тәре”н өйрәндем. 1994 йылда ауылда Нәҫел ырыуы байрамын үткәрҙек. Ул саҡта Шәжәрә байрамы тигән һүҙ ҡулланыл­май ине. Ауылыбыҙҙың символы булған 200 йыллыҡ ҡарағай ағасының тарихын өйрәнеп яҙҙым. Кәлтәй ситендәге ағас­тарҙы Рәхмә­тулла ишандың ултыртыуы билдәле, беҙ был традицияларҙы һаҡларға бурыслыбыҙ. Бөтә тарихи мәғлүмәт­тәрҙе байҡағандан һуң иң әүәл Ҡайпан ауылынан Сүмес ырыуы бар­лыҡҡа килгән һәм бөгөн ауылда 12-се быуын кешеләре йәшәй, тип әйтә ала­быҙ. Ауылыбыҙға 1700 йылдар тирәһен­дә нигеҙ һалына башлаған булырға тейеш.

Хәҙерге көнгә әйләнеп ҡайтып, шуны әйтә алам: халҡыбыҙ бер ата-әсә балалары кеүек дуҫлыҡта һәм берҙәм­лектә йәшәй. Төрлө милләт вәкилдәре, ҡатнаш ғаиләләр тотороҡло донъя ҡороп, балалар үҫтерә. Урман – һайрар ҡоштары, йылға – балығы, ауыл эшсән, тынғыһыҙ кешеләре менән данлы. Беҙҙең дә нәҫел-ыры­уыбыҙҙың бәҫен, ҡәҙерен һаҡлаусы ҙур хөрмәткә эйә ырыуҙаштарыбыҙ етерлек. Һәр осорҙоң үҙенә хас ауыр­лыҡтары, бурыстары бар. Беҙҙең за­ман­да ла хәл итәһе, тор­мошҡа ашы­раһы эш бихисап. Шулай бу­лыуға ҡа­ра­маҫтан, ауыл, ғаилә шә­жәрәләрен өй­рәнеү, халҡыбыҙҙың яҡшы тради­ция­ларын хөрмәтләп дауам итеү, ата-бабаларыбыҙҙың лайыҡлы эштәре менән ғорурланыу – барыбыҙға ла хас сифат.

Шәжәрә төҙөү барышында ата-ба­баларымдың башҡорт милләтенән булыуын, ата-әсәнең балаларына ниндәй матур-матур исемдәр ҡушыуын белдем, һоҡландым һәм асыштарыма ғәжәп­ләндем... Ата-бабаларыбыҙ ул-ҡыҙ­ҙарына Хангилде, Миңлегөл, Ерәнсәй, Айсыуаҡ, Майтап, Гөлнәфирә, Нәүшир­бан һәм башҡа шундай бик күркәм исемдәр ҡушҡан. Кәлтәү ауылы­ның ата­маһы элек Хәлтәү икәнен асыҡла­ным, уның барлыҡҡа килеү тарихы ла бар. Ошо ерҙәрҙә ҡасандыр тимер, суйын иретеү заводы эшләгәне лә бил­дәле”, – тип Муллахан Муллә­х­мәт улы ауылдың оло тарихына ҡағыл­ған яҙмалар менән таныштырҙы.

32 йыл ауыл клубы мөдире булып эшләү дәүерендә халыҡтың мәҙәни тормошон йәнләндереү, “Наурыз” фольклор ансамблен төҙөү, спектакл­дәр ҡуйыу менән дәртләнеп йәшәй ул. 2004 йылда ансамбль “халыҡ фольклор ансамбле” исемен алыуға өлгәшә. Ауылда гөрләп “Ҡаҙ өмәһе” байрамдары, бай йөкмәткеле концерттар үтә. Муллахан ағай, Өфөгә барып, ете ҡу­мыҙ эшләтеп алып ҡайтҡас, был музыка ҡоралында уйнарға теләгәндәр ҙә табыла. Ауылда “Сәрбиямал” мәсе­тен төҙөүгә Муллахан Мулләхмәт улы дәртләнеп тотона. “Элек беҙҙә мәсет тә, мәҙрәсә лә булған. Халыҡ менән һөйләшкәндән һуң был эшкә аҡса йыйырға булдыҡ. Ә эштең башы шулай булды: Яр Саллыла йә­шәгән Венера апайым ҡунаҡҡа ҡайт­ҡанда үҙенең йыйған байтаҡ аҡсаһын мәсет төҙөтөү өсөн миңә ҡалдырҙы, “эштең башы шул булыр”, тине. Һуңғы ваҡытта исемен Сәрбиямалға алмаш­тырғайны, – ти хеҙмәт ветераны. – 1997 йылда ошо исемдәге Иман йортон асып, ауылдаштарҙы ҡыуандырҙыҡ”.

Муллахан ағай ҡатыны Мәккиә апай һәм ҡыҙы Земфира Әхмәтова менән беҙгә ҡумыҙҙа уйнап күрһәтте. Улар ошоғаса сәхнәлә, ауыл тормошон биҙәп, йәшәүҙән йәм табып, бер татыу ғаилә булып донъя көтә. Ауыл Советында эштәр башҡарыусы булып эшләгән ҡыҙҙары ла ғаиләһе менән яҡында ғына йәшәгәс, өлкәндәргә ихлас аралашырға, фекерҙәрен уртаҡла­шырға яйы сығып ҡына тора. Гөл-сәскәгә күмелгән ихата, алсаҡ, егәрле, дәрт-дарманлы ғаилә менән теләмәй генә айырылыштыҡ, ил кимәлендә еңеү яулаған Мулләхмә­тов­тар менән тағы ла осрашыу бәхетен татырға яҙһын, тип теләнек.

Динә АРЫҪЛАНОВА