“Мәңгелек мөхәббәт”

Быйыл Белорет ҡалаһынан           32 йәшлек Динә Мәхийәнованың үлеме барлыҡ илде шаңҡытты.                   “КП” баҫмаһы хәбәр итеүенсә, 2011–2019 йылдарҙа беҙҙең илдә 12209 ҡатын-ҡыҙ ғаиләлә йәберләнеп һәләк булған. Ғәҙәти күренеш: ир эсә, “ярата һәм көнләшә”, йыш ҡул күтәрә һ.б. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был һандар йылдан-йыл арта бара. Быйыл йәй Белорет ҡалаһында ғына ике ҡатындың ғүмерен тормош иптәштәре ҡыйҙы. Бынан алдағы йылдарҙа ла бындай хәлдәр булғыланы.

Вәхшиҙәрсә...

Был ҡот осҡос яңылыҡ былтыр Силәбе өлкәһендә булды. Һатҡы ҡалаһы ситендә Өфөнән 31 йәшлек ир 30 йәшлек ҡатынын бысаҡ ме­нән сәнсеп вәхшиҙәрсә үлтергәйне. Ғаилә машинала китеп барған. Улар ниндәйҙер сәбәп арҡаһында юл ситендә туҡтай, Александр ме­нән Оксана араһында талаш сыға. Был ваҡытта салонда уларҙың ике һәм дүрт йәшлек ҡыҙҙары ла ултырған була. Бер мәл ир канцелярия бысағы ала ла машина салонында ҡатынына бер нисә тап­ҡыр сәнсә. Ә аҙаҡ уны тышҡа сы­ғарып туҡмауын дауам итә. Меҫкен ҡатын яуыз иренән ҡасырға маташа. Юлда китеп барған шаһиттар был хәлде видеоға төшөргән. Енә­йәтте төшөргән кеше уны туҡтатып маташа, әммә һуң була. Ир ҡанға батҡан ҡатыны янында ултыра, үҙен бик тыныс тота һәм енәйәт урынынан ҡасырға уйламай ҙа.

Әйтеүҙәренсә, иргә ҡатынының телефонын блокировкалауы оҡша­май. Ул үҙ ирке менән полицияға бирелә. Улар ғаиләһе менән Өфөлә йәшәгән. Тәфтишселәр “Айырыуса ҡанһыҙлыҡ менән кеше үлтереү” статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙ­ғатҡан. Бер мәлдә әсәһен дә, ата­һын да юғалтҡан бәләкәй ҡыҙҙарҙы фажиғәле вафат булған ҡатындың әсәһенә тапшырғандар.

Ҡасырға маташҡан, тик өлгөрмәгән...

2020 йылдың ноябрендә Ҡыр­мыҫҡалы районының Иҫке Ҡы­йышҡы ауылында тағы бер фажиғә теркәлгәйне. Ир кеше элекке ҡаты­нының эш урынына – балалар баҡсаһына килеп, көпә-көндөҙ уны бысаҡ менән сәнсеп үлтерә...

Бынан һуң енәйәт урынынан ҡасырға уйлай, тик уны физкультура уҡытыусыһы тотҡарлай. Һө­ҙөмтәлә 49 йәшлек ир ҡулға алына, кеше үлтереү статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатыла. Асыҡла­ны­уынса, ирле-ҡатынлы Эльвира менән Данил айырылышҡан бул­ған. Тик ир һөйгәнен юғалтыуҙы кү­тә­рә алмаған, уны кире ҡай­тарырға теләгән.

Һөҙөмтәлә ҡатындың эш урынына иҫерек килеш килә һәм арала низағ сыға. Данил ҡатынына өс тапҡыр сән­сә: икеһе – арҡаһына, береһе йө­рәгенә тейә. Ҡатынға “Ашығыс ярҙам” саҡыр­талар, тик ул бик күп ҡан юғалта һәм, дауаханаға барып етә алмайынса, машинала йән бирә. Ярай әле был ҡот осҡос хәл­де балалар күрмәй, улар икенсе бинала була.

Ғаиләлә ике бала – малай менән ҡыҙ үҫкән. Ситтән ҡарағанда, улар бәхетле йәшәгән, йыл һайын сәйә­хәткә диңгеҙгә барған, Башҡортос­тан буйлап турҙарҙа йөрөгән. Тик бына Данил ҡатынын ныҡ көн­ләш­кән. Эльвира иһә ире­нең холҡон белгән һәм бер ҡасан да ҡыҙға­ныуға сәбәп бирмәгән. “Үлә яҙып ярата ине, шул уҡ ва­ҡытта ныҡ көн­ләште лә. Тегендә барма, бы­ның менән һөйләшмә, уны кеймә, кем шылтыратты, бар нәмәне һөй­ләтеп торҙо... Тик ҡа­тынына ҡул күтәргәне тураһында ишеткәнем юҡ ине, бәлки, өндәш­мәгәндер, ғаилә­лә ни булғанын кем белә”, – тип һөйләгәйне уларҙың ауылдаш ҡатыны.

Шул уҡ йылдың 17 сентябрендә ҡатыны йәшәгән йортҡа ут та төр­төп маташа Данил, әммә ниндәйҙер сәбәптән иргә ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатылмай. Бәлки, ул ваҡытында яуаплылыҡҡа тарт­ты­рылған булһа, бындай хәл дә сыҡмаҫ ине. Ирҙе 12 йылға ултырттылар.

Барыһына ла көнләшеү ғәйепле

Күптән түгел Благовещен райо­ны суды Удельно-Дыуанай ауылында йәшәгән 50 йәшлек иргә ҡа­рата енәйәт эшен ҡараны. Судтың матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, ир һөйгәнен үлтереүҙә ғәйепләнә икән. Тәфтишселәр фаразынса, ғәйепләнеүсе менән зыян күреүсе араһында көнләшеү ниге­ҙендә бәхәс сыҡҡан. Ир ҡатындың күкрәгенә һәм муйынына кәмендә өс тапҡыр бысаҡ менән сәнсә, һөҙөмтәлә ул һәләк була. Енәйәтсе үҙ ғәйебен тулыһынса таныған.

Июнь айында Белорет ҡала­һынан 32 йәшлек алты бала әсәһен ире туҡмап үлтергәйне. Тәфтиш комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, эскән өйҙәштәр араһында низағ тыуа. 36 йәшлек ир, ҡатынын балалары арҡаһында аралашҡан элекке иренән көнләшеп, типкесләп туҡмай башлай. Әсә ауыр йәрәхәт­тәренән урында вафат була. Ир ғәйебен таныған. Әсәйһеҙ ҡалған алты бәләкәй баланың яҙмышын опека бүлеге хеҙмәткәрҙәре хәл иткән. Балаларҙың ҙурына – 13 йәш, бәләкәйенә – ни бары ике йәш. Әле уларҙы туғандары тәрбиә­гә алған. “Бәләкәй балалар нимә булғанын аңламай ҙа ҡалған, улар тыныс ине, уйнап йөрөгәндәр. Өл­кән улы йоҡлаған, ә ҡыҙы илаған, уға психологик ярҙам күрһәтелде. Шунда уҡ балаларҙың атаһы һәм туғандары менән бәйләнеш булдырылды, – ти опека бүлеге хеҙ­мәткәрҙәре. – 11 йәшлек ҡыҙыҡай менән 13 йәшлек малайҙың атаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй. Ул һәр саҡ балалары менән бәйлә­нештә булған, ялдарға үҙенә алған.

Фажиғә көнөндә үк ошо ике бала атайҙарына тапшырылды. Алты йәшлек малай менән дүрт йәшлек ҡыҙыҡай шулай уҡ Белорет райо­нында йәшәгән атаһына (ҡатын­дың икенсе ире) бирелде. Был ир ҙә балалары менән бәйләнештә булған. Иң бәләкәй ике баланы иһә әлегә атайҙары яғынан өләсәһе үҙенә алған”.

Ведомствонан хәбәр итеүҙә­ренсә, балаларҙың артабан йәшәр урыны буйынса бәхәстәр булмаған, барыһы ла ризалашҡан.

Күреүегеҙсә, ошондай ҡыҙғаныс хәлдәрҙең төп сәбәптәре – эскелек һәм көнләшеү. Көнләшеү хисенең мөхәббәтте үлтергәнен күптәр белеп бөтмәй. Уларға белгес кенә ярҙам итә ала.

Фекер

Альбина С.:

– Бала тапҡанда мин уны бер ҡасан да яңғы­ҙым тәр­биә­ләрмен, тип уйламаным, ләкин ата­һының иҫе­рек килеш ҡай­тып болара башлауы беҙҙең өсөн хә­үеф­ле бул­ғанлыҡтан, баламды алып сығып киттем. Атай-әсәйем юҡ, ту­ған­дарым йы­раҡта. Иң ҡурҡынысы – бары­һы­ның да мине ғәйепләүе, кеше алдында йылмайып, матур һөйләшеп, мине иҫәр кеүек күр­һә­теп, аҙаҡтан өйҙә үҙен ни­сек тотҡан иптә­шем­дең тәр­тибен бел­мәйенсә, туған­дарымдың “һин үҙең ғә­йепле” тиеү­ҙәре. Иғтибар итмә­нем, береһен дә тыңламаным. Ҡы­ҙымды бала­лар баҡса­һына бир­гәйнем, йыш ауырый, шу­ға күрә тағы иҫе­реп-ҡаңғы­рып мине өйҙән ҡыуа башла­ғайны, икенсе фатирға күс­тем. Эйе, ауыр, әле­гә балам­ды бала­лар баҡса­һына йө­рөт­мәйем, үҙем өйҙән эшлә­йем, тыныслығыбыҙ ҡәҙер­лерәк, иптәшем янына бү­тән ҡайтмайым. Төндәрен илап та алам, йән ғазабы ыҙалата, ҡа­сыр урыным да, ышыҡланып илар­лыҡ ке­шем дә юҡ, әммә ҡы­ҙым өсөн барыһын да еңәсәкмен.

Фәриҙә З.:

– Тәүҙә иремдең урамдан үт­кән­дә “Әллә һиңә ҡараны ин­де, бы­лай матур кейенеп, бү­тән­дәрҙе үҙеңә ҡара­таһыңмы, кем өсөн биҙәнеп алдың?” тигә­ненә иғтибар итмәҫкә тырыша инем. Аҙаҡтан ул көн­ләшеүен еңә алмай ҡул күтәрә башланы. Шулай бер нисә йыл түҙеп, йә­берләнеп, туҡмалып йәшә­нем. Аҙаҡтан былай булмай, тип иремдән китергә булдым, икенсе ҡалаға күстем, әм­мә былар барыһы ла еңел би­рел­мәне. Өс йыл яңынан йә­шәргә өйрәндем – ара­ла­шырға, эш­ләргә, тыныс йоҡ­ларға, кеше­нән ярҙам һорар­ға, үҙ-үҙемә ышанырға.

Ауыр йәрәхәт алғандан һуң ке­шеләр, инвалид булып ҡал­маҫҡа теләп, яңынан атлар­ға өйрән­гән кеүек, миңә лә социаль инва­лидлығымды дауаларға тура килде. Психологтарға йөрөнөм, яңы эш таптым. Әлеге көндә ваҡытында китә алғаныма бик ныҡ ҡыуанам һәм ҡатын-ҡыҙ­ҙарға ҡурҡмаҫҡа, шымып ҡал­маҫҡа, ярҙам һорап өйрәнергә кәңәш итер инем.

ИҒТИБАР

Әгәр ҙә шундай хәлгә ҡалһа­ғыҙ, өйҙән ваҡытында сығып китергә кәрәк. Кешенең бер ҡасан да үҙгәрмәгәнен иҫегеҙҙән сығармағыҙ. Башҡортостанда ауыр тормош хәлендә ҡалған ҡатындарға ярҙам итеү үҙәктәре эшләй. Һеҙҙе ирегеҙ йәберләһә, ауыр хәлдә ҡалһағыҙ, ошо үҙәктәргә мөрәжәғәт итергә мөмкин:

3 “Ғаилә” республика ресурс үҙәге. Өфө ҡалаһы, СССР-ҙың 50 йыллығы урамы, 27/1. Тәүлек әйләнәһенә эшләй. Телефоны: 8 (347) 28 60 253.

3 Ашығыс психотерапевтик ярҙам күрһәтеү телефоны:

8 (347) 285-77-07 (берҙәм регистратура).

3 Күп каналлы ышаныс телефоны: 8 800-700-01-83.

3 Бөтә Рәсәй балаларҙың берҙәм ышаныс телефоны:

8 800-200-01-22.

3 Психологик ярҙам күрһәтеү буйынса ышаныс телефоны:

8 800-700-01‒83.

3 Бөтә Рәсәй көс ҡулла­ныуҙан зыян күргән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ышаныс телефоны: 8-800-700-06-00.

3 Республика ғаиләгә, балаларға, йәштәргә социаль-психологик ярҙам үҙәге: Өфө ҡалаһы, Пархоменко урамы, 133/1, (347) 273-09-00 (ышаныс телефоны); (347) 276-56-03 – ашығыс психологик ярҙам.

3 Психологик-медик-социаль оҙатыу үҙәге: Өфө ҡалаһы, Дағстан урамы, 31/18, (347) 227 –13-36; 8 (347) 281-07-13.

3 Ниндәйҙер проблема үҙегеҙҙең йәки яҡындарығыҙҙың ғаилә бәхетен генә түгел, шәхси именлеген, ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуя икән, түҙемлек һаҡлап шымып ҡалмағыҙ, шулай булырға тейеш, тип уйламағыҙ. Белгестәр һеҙгә ярҙам итергә әҙер. Мотлаҡ шылтыратығыҙ, үҙегеҙҙе борсоған бөтә һорауҙарға яуап алырһығыҙ.

- Гөлкәй ҠЫУАТОВА