Ни өсөн ҡарт кешеләр өйҙә яңғыҙ ултырыуҙан ҡурҡа?

Ҡартлыҡ көнөндә яңғыҙ ҡалыуҙан ҡурҡыу — был ябай ҡурҡыу ғына түгел, ә тормоштағы етди үҙгәрештәр комплексына психиканың тәбиғи реакцияһы. Был ҡурҡыу артында ғәҙәттә тәрәнерәк кисерештәр ята: кәрәкһеҙ булыуҙан ҡурҡыу, хәлһеҙлек, ауырыуҙан йә хатта үлемдән ҡурҡыу.

Ни өсөн был ҡурҡыу барлыҡҡа килә?

Социаль изоляция һәм яҡындарҙы юғалтыу. Йәш үткән һайын аралашыу даирәһе һис шикһеҙ тарая: дуҫтар донъянан китә, балалар үҫеп, үҙ ғаиләләрен ҡора, күсеп китә йәки үҙ мәшәҡәттәре менән мәшғүл була. Һәр шундай юғалтыу борсолоуҙы көсәйтә: «әгәр киләһе кеше — мин булһамсы?» тигән уй тыуа. Хатта кеше ғаиләһе менән йәшәһә лә, яҡындары эштәре менән сығып киткәс, ул үҙен ныҡ яңғыҙ итеп тойоуы мөмкин.

Социаль ролде юғалтыу. Пенсияға сығыу йыш ҡына етди стресҡа әйләнә. Коллегалар менән аралашыуҙың ғәҙәти мөхите юғала, остаз йәки белгес булараҡ статус кәмей. Кәрәкһеҙлек, «артыҡ булыу» тойғоһо барлыҡҡа килә.

Һаулыҡтың һәм хәрәкәтсәнлектең насарайыуы. Хроник ауырыуҙар, ишетеү йәки күреү һәләтенең кәмеүе, тигеҙлекте һаҡлау йәки хәрәкәт итеүҙәге проблемалар көнкүреш эштәрен ҡатмарлаштыра. Был үҙаллылыҡты сикләп кенә ҡалмай, кеше яңғыҙ ҡалғанда хәлһеҙлек тойғоһон да көсәйтә.

Ауырыуҙан һәм хәлһеҙлектән ҡурҡыу. Ҡарт кешеләрҙә иң таралған ҡурҡыуҙарҙың береһе — көтмәгәндә ауырып китеү һәм янында бер кем дә булмағанда көсһөҙ хәлдә ҡалыу. Ярҙам һуңларға мөмкин тигән уй паник ҡурҡыу тыуҙыра.

Когнитив үҙгәрештәр. Деменция йәки Альцгеймер ауырыуының тәүге стадияларында юғалыу, шикләнеү, фатирҙа кемдер бар кеүек тойоу йәки хатта таныш мөхиттә лә юғалыуҙан ҡурҡыу барлыҡҡа килергә мөмкин. Бындай осраҡтарҙа яңғыҙлыҡтан ҡурҡыу тәүге сигналдарҙың береһе булыуы ихтимал.

Үлемдән ҡурҡыу. Ҡарт кешеләр йыш ҡына ғүмерҙең яҡынлашып килгән ахыры тураһында уйлана. Янында яҡындарының булмауы был ҡурҡыуҙы тағы ла көсәйтә.

Был ҡурҡыу нисек сағыла?

Ул һәр ваҡыт паника кеүек күренмәй. Йышыраҡ был — тыныс, фон хәле:

• Телефон көн буйы тын торғанда борсолоу.
• Телевизорҙы йәки радионы «тауыш булһын өсөн генә» ҡабыҙырға теләү.
• Уйҙарҙың тынғы бирмәүе: «Әгәр мине тик бер аҙнанан һуң ғына эҙләй башлаһалар?»
• Мөнәсәбәттәрҙә артыҡ юл ҡуйыу — тик яңғыҙ ҡалмаҫ өсөн генә.
• Төнөн тынлыҡ арҡаһында йоҡоһоҙлоҡ.
• «Юҡтан бар булған» асыуланыу йәки илаусанлыҡ.

Нимә эшләргә була?

Әгәр яҡын кешегеҙҙә ошондай билдәләрҙе һиҙһәгеҙ, уларға иғтибарһыҙ ҡалдырмағыҙ, ә аңлап эш итегеҙ.

• Һөйләшегеҙ. Нимәнән ҡурҡҡанын тыныс ҡына асыҡларға тырышығыҙ: ауырыуҙанмы, аралашыуҙы юғалтыуҙанмы, әллә башҡа сәбәптәрҙәнме.
• Бәйләнеште яйға һалығыҙ. Даими шылтыратышырға килешегеҙ, яҡындарығыҙҙың номерҙарын күренеп торған урынға ҡуйығыҙ.
• Көнкүреш хәүефен бөтөрөгөҙ. Өйҙөң хәүефһеҙлеген тикшерегеҙ (тайғаҡ иҙән һ.б.), яңғыҙ ҡалырға ҡурҡмаҫ өсөн.
• Шөғөл табырға ярҙам итегеҙ. Хобби, ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса клубтар, йәйәү йөрөү — аралашыуға сәбәп һәм кәрәклелек тойғоһон биреүсе һәр нәмә файҙалы.
• Белгескә мөрәжәғәт итегеҙ. Әгәр борсолоу көслө булһа, аң-тоңһоҙлоҡ, шикләнеү, хәтерҙең ҡырҡа насарайыуы кеүек билдәләр күренһә, табип йәки психолог менән кәңәшләшергә кәрәк.

Иң мөһиме — сабыр булыу һәм кешене ҡурҡыуҙары өсөн ғәйепләмәү. Йыш ҡына улар артында ысын кисерештәр тора, ә яҡындарҙың ярҙамы уларҙы еңергә булышлыҡ итә.

Фото: нейроселтәрҙән.

Беҙҙең МАХ каналына яҙылығыҙ: https://max.ru/gazetabashkortostan