Бындай тәжрибә бөтә донъяла бар

Башҡортостанда Салауат Юлаев һәйкәлен реставрациялау буйынса эштәр дауам итә. Был темаға иғтибар бик етди һәм иң юғары кимәлдә. Етәкселек был эштәр менән шәхсән шөғөлләнә, йәмәғәтселек мәсьәләне ентекле өйрәнә, ә халыҡ түҙемһеҙлек менән уның урынына ҡайтырын көтә.

Был аңлашыла ла, Салауат Юлаев һәйкәле – Башҡортостандың һәм Өфөнөң төп символдарының береһе, федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты .Һүтеп алынғандан һәм белгестәр ентекле тикшерелгәндән һуң унда өс меңдән ашыу дефект һәм зыян күреүҙе асыҡлай, суйын тышлыҡ элементтарының яҡынса 80 проценты алмаштырыуҙы талап итә. Фәнни тикшеренеүҙәр, эксперт фекер алышыуҙары һәм Күҙәтеү советы эше йомғаҡтары буйынса һәйкәлде бронзанан тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул ителә, уның художестволы образы, композицияһы һәм авторлыҡ ниәте һаҡлана.

2026 йылдың июлендә дәүләт тарихи-мәҙәни экспертизаһы проект документацияһына ыңғай һығымта бирә. Проект яңы бронза скульптура эшләүҙе һәм артабан музейлаштырыу менән тарихи суйын ҡомартҡыны консервациялауҙы күҙ уңында тота.

Башҡортостан Хөкүмәтендә Рәсәй художество академияһы вәкилдәре ҡатнашлығында һәйкәлде реставрациялау барышы буйынса эш кәңәшмәһе үтте. Рәсәй художество академияһы президенты Василий Церетели бөтә эштәрҙең раҫланған планға һәм мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау тураһындағы ҡануниәт талаптарына ярашлы барыуын раҫлай. Уның һүҙҙәренсә, билдәләнгән ваҡыт теүәл үтәләсәк, ә киләһе мөһим этап – һәйкәлде бронзанан ҡойоу.

Һәйкәлде бронзанан яңынан ҡойоу тураһында ҡарар эксперттар, реставраторҙар, материал белгестәре, Рәсәй художество академияһы һәм Күҙәтеү советы вәкилдәре эше йомғаҡтары буйынса ҡабул ителә. Бронза климат һәм атмосфера тәьҫиренә күпкә тотороҡлораҡ һәм монументаль скульптурала үҙенең оҙайлылығы арҡаһында ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта һәйкәлдең художестволы образы, композицияһы һәм силуэты һаҡланасаҡ. Архив документтарының раҫлауы ла мөһим: Сосланбәк Тавасиев монументты башта бронзанан итеп күҙаллаған.  

Шул уҡ ваҡытта һүҙ Сосланбәк Тавасиевтың ысын әҫәрен юҡ итеү йәки унан баш тартыу тураһында бармай. Тарихи суйын скульптураны тулыһынса реставрациялау, консервалау һәм һаҡланған музей киңлегендә урынлаштырыу планлаштырыла, унда ул ел һәм климат тәьҫиренә дусар ителмәйәсәк. Шулай итеп, Башҡортостан бер юлы ике мөһим мираҫ элементын һаҡлап ҡаласаҡ: ысын тарихи монумент һәм Салауат Юлаевтың ғәҙәти образы.

Эксперттар суйын конструкцияның емерелеү масштабын билдәләгәндән һуң Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров һәйкәлде бронзанан тергеҙеү башланғысын тәҡдим итте. Артабан ҡарарҙы белгестәр, Күҙәтеү советы ағзалары һәм йәмәғәтселек вәкилдәре хупланы. Проект дәүләт тарихи-мәҙәни экспертизаһын үтә һәм ыңғай һығымта ала. Был артабанғы эштең раҫланған профессиональ ҡарар сиктәрендә алып барылыуы тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә.

Эштәр раҫланған график буйынса бара һәм республика етәкселегенең даими контролендә тора. Һәйкәлдең деталдәрен формалауға әҙерләйҙәр, артабан бронза скульптураны ҡойоу этабы була. 2027 йылдың октябрендә Салауат Юлаев йәнә Ағиҙел өҫтөндә үҙенең тарихи урынын биләргә тейеш. Бер үк ваҡытта эргә-тирәләге биләмә үҙгәртеләсәк: фонтан эргәһендәге зона яңыртыласаҡ һәм яңы күҙәтеү майҙансығы булдырыласаҡ, ә артабанғы төҙөкләндереү киңлек үҫешенең киләһе этабы буласаҡ.

Башҡорт интеллигенцияһы һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре бер фекерҙә: материал тураһындағы бәхәс милли символды һаҡлау бурысын ҡапларға тейеш түгел. Бронза монумент Салауат Юлаевтың танылған образын тарихи урында һаҡлап ҡалырға, ә суйын оригиналды музейлаштырыу ысын әҫәрҙе артабан емереүҙән һаҡларға мөмкинлек бирәсәк. Был ҡараш тарихи ҡиммәтте лә, киләсәк быуындар менән ҡалырға тейешле мәҙәни символды ла һаҡлай.

Хәтип ФАЗЫЛОВ, “Рәсәй рәссамдар союзы” бөтә Рәсәй ижади йәмәғәт ойошмаһының төбәк бүлексәһе рәйесе, БР һәм РФ-тың атҡаҙанған рәссамы, Рәсәй художество академияһының почетлы ағзаһы:

– Әле һәйкәл буйынса башҡарылған эштәр бик дөрөҫ һәм ваҡытлы. Суйындың ғүмере оҙон түгел, 40 йылдан һуң көсөн юғалта башлай. Был материалдан эшләнгән әйберҙәрҙе ваҡыт үтеү менән тотоп ҡараһаң, ул ҡулда ыуала башлай. Ә Салауат Юлаев нисә йыл буйы Ағиҙел ярында, иң елле урында, ямғыр һәм дауыл аҫтынла торҙо. Бронза иһә йөҙәр йыл торһа ла, бер нимә лә булмауы ихтимал. Һәйкәлде реставрациялау тураһында һүҙ сығыу менән бронзанан эшләргә кәрәк тигән фекерҙә булдым, ул һәйбәт материал. Төҙөкләндереү ваҡытында материалды алмаштырыу өлгөһө бөтә донъяға хас ғәмәл. Билдәле, һәйкәлде эшләгән саҡта ауыр, ҡатмарлы осор булған, шуға уны суйындан ҡойорға мәжбүр булғандар. Авторҙың теләге бронзанан ҡуйыу икәнлеген дә барыһы ла белә.

Бронза мөһабәтерәк булып күренәсәк. Беҙҙең Салауат элекке йөҙөн юғалтмаясаҡ, ул бит күсермә буласаҡ. Материал ғына үҙгәрә, форма шул килеш ҡала. Өфөләге һуңғы йылдарҙа булдырылған һәйкәлдәр бронзанан эшләнде: Бабич, Туҡай, Еңеү паркындағы монументтар.

Эште башлап ебәргәс мин бик ҡыуандым. Уның хәле ысынлап ауыр ине. Янында йөрөгән саҡта уҡ емерелеүе, боҙолоуы күренә ине. Киләһе йылда яңыртылған, ныҡлы һәйкәл ҡайтыр, барыһы ла һәйбәт буласаҡ.