Мар. СӘЛИМ “Көләм тиһәң, көлкөлө шул...”

Марсель Сәлим – башҡорт һәм Рәсәй сатираһына ҙур өлөш индергән яҙыусы. Ул “Һәнәк” журналында 30 йыл баш мөхәррир вазифаһын башҡара, совет һәм Рәсәй сатирик журналдары араһында баҫманың абруйын күтәрә. Рәсәй Журналистар союзы тарафынан 1996 йылда “Һәнәк” илдәге иң яҡшы сатирик баҫма тип таныла, киң мәғлүмәт сараларының Бөтә Рәсәй фестивалендә лауреат исемен яулай, “Матбуғаттың алтын фонды” билдәһенә лайыҡ була.

Марсель Сәлимовтың 40-тан ашыу китабы Өфөлә генә түгел, Мәскәү, Ҡазан, Чебоксар, Симферополь ҡалаларында, хатта Лондонда донъя күрә. Уның 2002 һәм 2005 йылда ике томда сыҡҡан “Әскелле-сөскөллө әҫәрҙәр”ен тәнҡитселәр “беҙҙең замандың сатирик энциклопедияһы” тип билдәләй. Яҙыусы үҙенең ижадында бөгөнгө ысынбарлыҡтың кире яҡтарын ҡырҡа тәнҡитләй, әммә бар донъяны ҡара төҫкә буямай – унда яҡты юмор, тормошҡа шатланып бағыу, илһөйәрлек хисе, көнүҙәк сатира йүнәлештәре сағыла.

САТИРИК

“Керләнеп бөттөм үҙем, донъя­ны паклай алманым…”

Утыҙ йәштә булғанда,

осло сатлы,

“Һәнәк” атлы

журналға баш мөхәррир

итеп мине ҡуйғанда,

алтмыш йәшлек түрәләрем

аҡыл һатты:

– Ҡустым, яуаплы урында

яуаплы тот үҙеңде,

үлсәп һөйлә һүҙеңде.

Ай-һай, телең бик әсе!

Һаҡ бул,

башың йәш әле.

Ағайҙарҙы тыңламаным.

Тыңламайынса,

уңдыммы,

уңманыммы –

аңламаным.

Тик үҙемсә эшләнем:

һис бер аямайынса

яуызлыҡты тешләнем.

Кәмселектәрҙе фашланым.

Бюрократ, жуликтарҙы,

ришүәтсе, ҡараҡтарҙы,

ялағай, аумаҡайҙарҙы,

алкаштарҙы, ялҡауҙарҙы

пыр туҙҙырып ташланым.

Бөтһөн улар,

булмаһын тип,

арабыҙҙа ҡалмаһын тип,

ғүмеремде тулыһынса

Сатираға бағышланым.

Тик ни ғәжәп,

күпме генә көрәшһәм дә,

ни саҡлы күп көс түкһәм дә,

ерҙә яуызлыҡ бөтмәне.

Уны еңер өсөн

минең

бер ғүмерем етмәне.

Ни эшләргә?

Мираҫ итеп ҡалдырам

был көрәште –

ауыр, ләкин изге эште –

йәштәргә!..

Алтмыш йәшем тулғанда,

йомро башлы хужаларға

хеҙмәт итеп туйғанда,

утыҙ йәшлек түрәләрем

бармаҡ һелкеп өйрәтте,

киҫәтеп, миңә әйтте:

– Ағай, телең бик әсе!

Ҡара уны,

уйлап һөйлә,

йәшәйһең бар бит әле!

Ә мин һаман әүәлгесә –

етмешкә еткәндә лә

элекке ғәҙәтемсә:

“күпте белгән” ҡустыларҙы

тыңламайым,

уларҙы һис аңламайым...

Әгәр ҙә мин ғүмеремдә

түрәләрҙе тыңлаһам,

арбаларына ултырып,

улар йырын йырлаһам,

сатирик булмаҫ инем.

Тыуып та тормаҫ инем!

КӨЛКӨЛӨНӘН – БӨЙӨКЛӨККӘ

“Du sublime au ridicule il n’y a qu’un pas”.

(“Бөйөклөктән көлкөлөгә – бер аҙым”.)

Наполеон Бонапарт, 1812.

“Вчера я читал в газетах, что ради освобождения России от большевиков и её пробуждения к новой жизни надо эвакуировать Уфу. Сегодня на центральной улице увидел настоящего француза с отмороженными ушами...”

Ярослав Гашек,

“Из дневника

уфимского буржуя”, 1919.

Полководец Наполеон,

Европа илдәрен яулап,

бөйөк булырға теләгән.

Ләкин ҡылыс менән килеп Рәсәйгә,

тарыған ул ҙур бәләгә –

еңелеп,

көлкөгә ҡалған.

Һәм ахырҙа әйтеп һалған:

“Бөйөклөктән көлкөлөгә –

тик бер аҙым...”

Быуаттар үткәс,

мин –

француз исемле башҡорт –

юҡҡамы ни ошо хәлде

иҫкә алдым.

Көләм тиһәң, көлкөлө шул:

беҙҙең ата-бабалар

Наполеонды ҡыуа-ҡыуа

Парижғаса барғандар.

Ә Өфөнө азат иткәс аҡтарҙан,

ҡыҙыл комиссар Гашекты

ҡосаҡлап ҡаршы алғандар.

Йылғыр һалдат Швейк һис тә

яулап алыусы булырға

уйламаған...

Туҡта!

Бәлки, бында берәй хикмәт

барҙыр?

Швейк көлөү көсө менән

бөтә донъяла йәшәүсе

миллиондарса кешеләрҙең

күңелен яулап алды –

Наполеонды ла хатта

йығып һалды!

Үҙ итәбеҙ, яратабыҙ

“добре вояка” Швейкты –

көлкөлөнән бөйөклөккә

күтәргән өсөн Гашекты.

Көлкөлөнән – бөйөклөккә...

Ә был юлдың

ниндәй урау,

ниндәй ауыр икәнлеген

сатириктар ғына белә.

Башҡалармы?

Башҡалар ни,

беҙҙең яҙғандарҙы уҡып,

рәхәтләнеп көлә,

көлә,

көлә генә.

ҺАУЫН ҺЫЙЫР

Рәсәйҙең ҙур картаһына

ҡарап торам

яманһыулап.

Яҡын миңә бында булған

бөтә ҡала,

урман,

һыуҙар…

Картала беҙҙең илебеҙ –

әйтерһең дә,

ябыҡ һыйыр.

Эсе эскә батҡан…

Тәүбә!..

Күтәрәмгә ҡалып ҡуйыр.

Ә шулай ҙа,

ай-һай, һөтлө

һауын һыйыр!

Ялмауыҙҙар

ҡасан икән

был мәхлүкте

һауып туйыр?!

Белмәгән кеше юҡтыр ул

Тәмен башҡорт балының.

Һәр кем алырға самалай

Кәрәҙҙәрҙең ҡалынын.

Бал хужаhы сит илдәрҙән

Ҡайта данға күмелеп.

Кемдәр генә аңлай икән

Бал ҡортоноң күңелен?

Кеше күңелен күрергә

Эй тырыша бал ҡорто.

Ә бит, төптән уйлаhаң, ул

Хәтерләтә башҡортто.

Бал ҡорттары бигерәк тә

Оҡшаған шул халҡыма:

Кешеләргә шәп булhын тип,

Елпенә лә талпына.

МИЛЛИОНЕР МЕНӘН ШАҒИР

Тарихтың бер миҙгелендә

донъяның тар киңлегендә

осрашҡан, ти, ике ят ир:

береһе мут бай,

шат ир –

Рәсәйҙе талап ҡасҡан;

икенсеһе уйсан шағир –

үҙ илендә

йәшәп,

эшләп,

көскә үлмәйенсә ҡалған

астан.

Мут миллионер,

ғәҙәтенсә, эре сиртә –

тик шулай ҙа

ватандашын

типмәй ситкә –

маҡтаныпмы,

шатланыпмы,

серен сисә:

– Миллиондарымды ҡотҡарҙым,

сит илдәргә сығарҙым –

шундай шәп эш атҡарҙым!

Аҡса ҡөҙрәте менән МИН

дуҫ-туғанға әйләндерҙем

бөтөнләй сит-яттарҙы.

Ә Рәсәйҙең,

әйтерһең дә,

ҡул-аяғы ҡаймыҡҡан,

сөнки унда,

күрәһең бит,

ҡалманы бер байлыҡ та.

Миллионерҙы

моңһоу ғына тыңлаған да

әйткән ШАҒИР:

– Дөрөҫ уйламайһың, шаһ ир!

Ҡалды әле илебеҙҙә

бер ҡараҡ та,

бер жулик та

ситкә сығара алмаған

иң ҙур байлыҡ –

Рәсәйҙе

РӘСӘЙ итеп тота торған,

бер кемгә лә һатылмаған

эшсән ХАЛЫҠ.

КӨЛӘ БЕЛГӘН ДУҪТАРҒА

Көлә-көлә киләм һеҙгә,

Көлә белгән дуҫтарым.

Һеҙҙең менән күрешергә

Ҡысый минең устарым.

Ауыҙым йырылып тора –

Мөмкин түгел көлмәҫкә.

Көлөп йәшәгән ғүмерҙең

Ник ҡәҙерен белмәҫкә!

Әйҙәгеҙ, бергә көләйек –

Ябылмаһын ауыҙҙар.

Көлгән кешене яратмай

Тик ямандар, яуыздар.

Сатирикты бөтәһе лә

Һөйөп тормай арҡанан.

Күреү менән ҡурҡып ҡаса

Фәхишә, бур, наркоман.

Беҙҙе үлеп күрә алмай:

Шешә төбөн ялаусы,

Тыштан ялтыраҡ ялағай,

Аҫтан киҫеп ямаусы.

Телемде тыйырға итә

Түмәрләнгән түрә лә.

Тик уларға иҫем китмәй,

Халҡым булһа эргәлә.

Хуп күрәйек эске түгел,

Фәҡәт көлкө туйҙарын.

Күңелегеҙҙе йылытһын

Минең йылмайыуҙарым!