Бөтә яңылыҡтар
Ветеран
5 Июнь 2019, 13:32

Яугир яҙмышы

Рамаҙан Ҡотошовтың тормош юлы – Ватанға һәм халыҡҡа эскерһеҙ хеҙмәт итеү өлгөһө.

Рамаҙан Ҡотошовтың тормош юлы – Ватанға һәм халыҡҡа эскерһеҙ хеҙмәт итеү өлгөһө.


Быйыл Рәсәй һәм Башҡортостан Журналис­тар союзының күптәнге ағзаларының береһе, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Өфө дәүләт авиация техник университеты доценты, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, философия фәндәре кандидаты, запастағы подполковник Рамаҙан Нурғәли улы Ҡотошовҡа 95 йәш тулды.


Рамаҙан Нурғәли улы 1924 йыл­дың 22 апрелендә Башҡорт АССР-ның Маҡар (хәҙерге Ишембай) районының Ҡарайған ауылында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Атаһы Нурғәли Ғәлиәхмәт улы Илсек-Тимер волосы Юрматы ырыуы­ның революцияға тиклемге стар­шинаһы Ғәлиәхмәт Кинйә­булатов­тың улы була. Рамаҙандың атаһы Нур­ғәли ни бары бер һыйыр, то­ҡом­ло үгеҙ һәм бер айғыр аҫра­уына һәм атаһынан мираҫ булып ҡалған баҡсалы йортҡа ғына эйә булыуына ҡарамаҫтан, 30-сы йыл­дарҙа уға “кулак” мөһөрө тағыла. Мал-мөлкәте тартып алына һәм күп балалы ғаилә урамда тороп ҡа­ла. Бары 90-сы йылдарҙа ғына Нурғәлиҙең ғаиләһе аҡлана һәм за­конһыҙ ғәйепләнгән тип табыла.


Ҡотошовтарҙың 11 балаһы бу­ла. Өлкән ҡыҙҙары һигеҙ йәшендә Ағиҙел йылғаһына батып үлә, тағы дүртәүһе сабый сағында уҡ вафат була. Бары тик дүрт малай һәм ике ҡыҙ ғына имен-аман үҫеп етә. Оло улдары Мөхәмәтғәли бала сағында ҡаты ауырый, урындағы да­уаханала уны һауыҡтыра ал­май­ҙар, шуға күрә Мәскәү аръяғы­на дауаланырға ебәрәләр. Йүнәлеп тыуған яғына ҡайтҡас, ул нефтсе булып китә һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Октябрьский ҡалаһында эшләй. Икенсе улдары Муллағәли бик һәләтле була, Стәрлетамаҡта урта мәктәпте уңышлы тамамлай һәм Ленинградтағы геология институтына уҡырға инә. Тик алыҫтан килгән башҡорт егетенә был уҡыу йортон тамамларға насип булмай: фин һуғышы башланып киткәс, уҡыу түләүлегә әйләнә. Ул Өфөгә ҡайтып, уҡыуын педагогия институтында дауам итә һәм һуғыш башланғансы уны тамамлай.


Өсөнсө улдары Рамаҙан да мәктәптә алдынғы уҡыусыларҙың береһе була. 1938 йылда ул тулы булмаған Ишәй урта мәктәбен тамамлай, шунда уҡ комсомол сафына алына. Аҙаҡ өлкән ағаһы юлынан китеп, Өфө геология техникумына инә, ләкин, көнкүреш шарттары насар булыу сәбәпле, уҡыуҙы ҡалдырырға мәжбүр була. Артабан ул Өфө автомобиль-юл техникумына (хәҙер колледж) ҡа­бул ителә. Бында райондан килгән уҡыусылар өсөн бөтә шарттар ҙа тыуҙырылған була. Тик 1940 йылда Рамаҙан ФЗО-ға уҡырға күсә. Уға Омск өлкәһендәге ағас эшкәртеү хәрби заводында эшләргә тура килә.


Шулай итеп, Бөйөк Ватан һуғы­шы башланғанда Рамаҙан Ҡото­шов тап ошо тарафтарҙа була һәм 1941 йылдың көҙөндә тыуған ауылы Ҡарайғанға ҡайта. Уны, уҡыуын тамамлап бөтмәгәнгә күрә, Маҡар МТС-ына тракторсылар курсына уҡырға ебәрәләр. Рамаҙан, һөнәр үҙенсәлектәрен өйрәнеп, “Ҡыҙыл юл” колхозында сәсеү кампания­һын үткәреүҙә ҡатнаша, ә 1942 йылдың майынан тракторсылар бригадаһында хисапсы булып эшләй башлай.


1942 йылдың йәйендә 18 йәше тулған Рамаҙанды армияға саҡы­ралар. Башта Севастополь учили­ще­һында зенит артиллерияһында уҡый. Ул саҡта училище Өфөгә кү­се­релгән була. Уҡыуын алты айҙа тамамлап, лейтенант звание­һы ала һәм һуғыштың алғы һыҙығына ебәрелә. 1943 йылдың башында Брянск фронтына килә, 1349-сы зенит-артил­лерия полкы­ның утлы взводы командиры итеп тәғәйенләнә. Яҙмыш ҡушыуы буйынса Орел-Курск дуғаһының иң ҡаты алыштарына эләгә. Шундай бәрелеш­тәрҙең береһендә ҡаты йәрәхәт­лә­нә һәм контузия ала, ләкин ялан госпиталендә дауаланып, иптәш­тәре менән фронт юлдарын үтеүен дауам итә.


Орел һәм Курск өлкә­ләрен, Белоруссияны, Украинаны, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Висла йылғаһын­да икенсе тапҡыр яралана һәм контузия ала, аҙаҡ үҙенең часын ҡыуып етеп, Варшаваны алыуҙа ҡатнаша. Беренсе Белоруссия фронты Одер йылғаһы буйындағы Кюстрин ҡәлғәһе янында туҡтай, аҙаҡ Берлинға табан юллана. Шулай итеп, Рамаҙан фашизмдың өңөн ҡыйратыуҙа ла ҡатнаша. Батыр башҡорт яугире Ҡыҙыл Йондоҙ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, “Германияны еңгән өсөн”, “Белоруссияны азат иткән өсөн”, “Варшаваны алған өсөн”, “Берлинды алған өсөн”, шулай уҡ маршал Жуков миҙалы менән бүләкләнә.


Һуғыштан һуң Рамаҙан Ҡото­шов Германияла хеҙмәт итергә ҡала. 1946 йылда коммунист булып китә. 1947 йылда ул хеҙмәт иткән 24-се зенит-артиллерия дивизияһы тарҡатыла. Дивизия командованиеһы 23 йәшлек лейтенантты штабҡа саҡырып, килә­сәк­кә пландары менән ҡыҙыҡ­һына һәм Мәскәүгә хәрби акаде­мияға уҡырға инергә тәҡдим итә. Тик яугир, был тәҡдимдән баш тартып, тыуған яғына ҡайтырға теләүен белдерә.


Бәләкәй Ватанындағы хәйерсе­лекте күреп, Рамаҙандың иҫе китә. Кешеләр аслыҡтан интегә, өйҙәр емерелергә тора, тәҙрәләр нимә етте шуның менән тултырылған, ҡы­йыҡтар тишелгән... Атаһы 1944 йылда аслыҡтан вафат булған. Был ваҡытта уның эргәһендә бер улы ла булмай шул: өсәүһе һуғыш­та, береһе ФЗО-ла уҡый. Атаһын ауыл ҡатындары үҙ көсө менән ерләй һәм, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡә­бергә билдә ҡуйырға онота. Шуға күрә улдары атайҙарының мәңге­лек йортон таба алмай интегә.


Өйҙә яугирҙе сирле әсәһе менән бәләкәй һеңлеһе генә ҡаршы ала. Ошондай шарттарҙа ла тормошто нисек тә дауам итергә кәрәк. Тәүҙә Рамаҙан әсәһен Стәрлетамаҡҡа килтереп дауаханаға һала. Йортто төҙөкләндерә башлай, ҡыш көнө утын урынына яҡҡан ҡоймаларҙы яңынан эшләп ҡуя.


Егет уҡыуын дауам итеп, һөнәр алыу өсөн Өфөгә китергә хәл итә. Уны БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумы аппаратына эшкә алалар. Ситтән тороп педагогия инсти­тутында уҡып та йөрөй. Шәхси тор­мошонан да уңа: медицина институтын тамамлап, табип-терапевт һөнәрен үҙләштергән ҡыҙға өйләнә.


1951 – 1953 йылдарҙа Р.Н. Ҡо­то­шов Өфө партия мәктәбендә һәм бер үк ваҡытта педагогия институтында уҡый. Уны КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетына эшкә алалар. 1955 йылдан “Агитатор блокноты” журналының яуап­лы секретары була, ә 1959 йылда ошо журналдың мөхәррир урын­баҫары итеп үрләтелә. Аҙаҡ – “Кызыл таң” республика гәзитенең пропаганда бүлеге мөдире, 1961 йылдан “Совет Башҡорт­оста­ны”н­да ла ошо уҡ вазифаны башҡара. Артабан уны “Китап” нәшриәтенә мөхәррир итеп ебәрәләр. 1964 йылда Рамаҙан Нурғәли улы Өфө дәүләт авиация техник университетына уҡытыусы итеп эшкә саҡырыла һәм 30 йылдан ашыу студенттарға һабаҡ бирә.


1969 йылда СССР Фәндәр академияһының Философия инс­титуты ҡарамағындағы аспирантураны тамамлап, диссертация яҡлай һәм философия фәндәре кандидаты булып китә. Өфө дәүләт авиация техник университетында хеҙмәте осоронда Р.Н. Ҡотошов ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. “Белем” йәм­ғиәте менән берлектә йыш ҡына райондарға сығып, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр тураһында лекциялар уҡый, халыҡҡа партия сәйәсә­тен аңлата. Республикала доцент Ҡотошов сығыш яһамаған бер генә ауыл һәм ҡала ла ҡалмағандыр ул. Башҡа лекторҙар араһында Рамаҙан Нурғәли улының өҫтөн­лөгө шунда була: ул өс телдә – башҡорт, татар, рус – сығыш яһай. Бынан тыш, радио, телевидение тапшырыуҙарында йыш ҡатнаша, мәҡәләләре рес­публиканың гәзит-журналдарында даими донъя күрә. Ошондай киң ҡырлы эшмәкәрлеге өсөн Р.Н. Ҡотошовҡа “Башҡортос­тандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙ­мәт­кәре” тигән маҡтаулы исем бирелә.


Рамаҙан Ҡотошовтың үҙенең ғаиләһендә өс бала үҫә, барыһы ла юғары белем ала, ҡыҙҙары – педагогия фәндәре кандидаты. Ҡотошовтарҙың алты ейәне, бүләһе бар, ейәндәре, олатайҙа­рына оҡшап, фәнгә тартылған. Шуларҙың икәүһе – Мәхмүд менән Шамил – Башҡортостан дәүләт медицина университетын тамам­лаған. Улар икеһе лә – фән докторы, профессорҙар. Өлкәне былтыр Башҡортостан Фәндәр ака­демия­һының ағза-корреспонденты итеп һайланған. Өсөнсө ейәне Ғәзиз – тарих фәндәре кандидаты, колледжда уҡыта, док­торлыҡ диссер­тацияһын яҡларға әҙерләнә.


Рамаҙан Нурғәли улы йыш ҡына мәктәп уҡыусылары, юғары уҡыу йорттары студенттары алдында сығыш яһап, йәш быуынға һуғыш тураһындағы хәтирәләрен еткерә. Шулай уҡ ветеран әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә. Ул – һигеҙ китап авторы. Китаптарында совет кешеләренең фронттағы һәм тылдағы тормошо һүрәтләнә, фиҙакәр хеҙмәте сағыла.


Яҡташым, яугир-фронтовик, ғалим, журналист һәм яҙыусы Рамаҙан Нурғәли улының яҙмышы – Ватанға һәм үҙ халҡына эскерһеҙ хеҙмәт итеүҙең яҡты өлгөһө ул.


Стәрлетамаҡ ҡалаһы.